NAKSHATRIKAVEDA
Sign In
Home/Scriptures/Bhagavad Gita/Chapter 11

Bhagavad Gita Chapter 11: विश्वरूपदर्शनयोग

Vishwaroopa Darshana Yoga · 55 verses

What this chapter teaches

Chapter 11 of the Bhagavad Gita, Vishwaroopa Darshana Yoga, has 55 verses. Arjuna begs to see the cosmic form of Krishna. Granting him divine spiritual sight (Divya Chakshu), the Lord unveils his awe-inspiring Universal Form: thousands of faces, blazing like a thousand suns rising together. Arjuna sees all gods, stars, and armies rushing into Krishna’s terrifying flaming mouths. Krishna reveals Himself as all-devouring Time (Kala). Overcome with dread and adoration, Arjuna begs him to resume his gentle four-armed form.

The climax of the Gita. God is not only the comforting creator, but also the terrible, inexorable force of cosmic dissolution and time.

  • Worldly eyes cannot behold transcendental reality; grace must bestow spiritual vision.
  • Time (*Kala*) has already slain the warriors; Arjuna is called only to be the instrument (*Nimitta-matra*).
  • Pure, undivided love (*Ananya Bhakti*) is the only way to behold and enter this divine truth.

11.1 · Arjuna

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥

madanugrahāya paramaṃ guhyamadhyātmasaṃjñitam | yattvayoktaṃ vacastena moho'yaṃ vigato mama ||

Out of grace towards me you have spoken this supreme secret concerning the Self; by those words my delusion is gone.

मुझ पर कृपा करके आपने अध्यात्म का जो परम रहस्य बताया, उससे मेरा मोह दूर हो गया है।

11.2 · Arjuna

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥

bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā | tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||

I have heard from you in detail about the origin and dissolution of beings, O lotus-eyed one, and also of your imperishable greatness.

हे कमलनयन! मैंने आपसे प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय के बारे में विस्तार से सुना, और आपकी अविनाशी महिमा के बारे में भी।

11.3 · Arjuna

एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥

evametadyathāttha tvamātmānaṃ parameśvara | draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||

You are just as you have described yourself, O Supreme Lord. Yet I wish to see your divine form, O Supreme Person.

हे परमेश्वर! आप स्वयं को जैसा बताते हैं, आप वैसे ही हैं। फिर भी हे पुरुषोत्तम, मैं आपका ईश्वरीय रूप देखना चाहता हूँ।

11.4 · Arjuna

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥

manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho | yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānamavyayam ||

If you think it possible for me to behold it, O Lord, then, O Lord of yoga, show me your imperishable Self.

हे प्रभु! यदि आप मानते हैं कि मैं उसे देख सकता हूँ, तो हे योगेश्वर, मुझे अपना अविनाशी स्वरूप दिखाइए।

11.5 · Shri Krishna

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥

paśya me pārtha rūpāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ | nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca ||

Behold, O Partha, My forms by the hundreds and thousands — manifold and divine, of many colours and shapes.

पार्थ, मेरे सैकड़ों और हज़ारों रूप देखो — तरह-तरह के, दिव्य, अनेक रंगों और आकारों वाले।

11.6 · Shri Krishna

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥

paśyādityānvasūnrudrānaśvinau marutastathā | bahūnyadṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata ||

Behold the Adityas, the Vasus, the Rudras, the two Ashvins and the Maruts; behold many wonders never seen before, O Bharata.

हे भारत! आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनीकुमारों और मरुतों को देखो; और बहुत-से ऐसे आश्चर्य देखो जो पहले कभी नहीं देखे।

11.7 · Shri Krishna

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥

ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram | mama dehe guḍākeśa yaccānyad draṣṭumicchasi ||

Behold here today, O Gudakesha, the whole universe, moving and unmoving, gathered in one place within My body, and whatever else you wish to see.

हे गुडाकेश! आज मेरे इस शरीर में एक ही जगह स्थित चर-अचर सारे जगत् को देखो, और जो कुछ और देखना चाहो वह भी।

11.8 · Shri Krishna

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā | divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||

But you cannot see Me with these eyes of yours. I give you divine sight; behold My sovereign power of yoga.

पर तुम अपनी इन आँखों से मुझे नहीं देख सकते। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ; मेरी ईश्वरीय योगशक्ति को देखो।

11.9 · Sanjaya

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥

evamuktvā tato rājanmahāyogeśvaro hariḥ | darśayāmāsa pārthāya paramaṃ rūpamaiśvaram ||

Having spoken thus, O King, Hari, the great Lord of yoga, then revealed to Partha His supreme, divine form.

हे राजन्! यह कहकर महायोगेश्वर हरि ने अर्जुन को अपना परम ईश्वरीय रूप दिखाया।

11.10 · Sanjaya

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥

anekavaktranayanamanekādbhutadarśanam | anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham ||

With many mouths and eyes, many wondrous sights, many divine ornaments and many uplifted divine weapons;

अनेक मुखों और नेत्रों वाला, अनेक अद्भुत दृश्यों वाला, अनेक दिव्य आभूषणों से सजा और अनेक दिव्य शस्त्र उठाए हुए;

11.11 · Sanjaya

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥

divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam | sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||

wearing divine garlands and garments, anointed with divine fragrances, all-wonderful, resplendent, infinite, with faces turned in every direction.

दिव्य मालाएँ और वस्त्र धारण किए, दिव्य सुगन्ध का लेप लगाए, सब तरह से आश्चर्यमय, तेजस्वी, अनन्त और सब ओर मुख वाला।

11.12 · Sanjaya

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥

divi sūryasahasrasya bhavedyugapadutthitā | yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||

If the light of a thousand suns were to blaze forth all at once in the sky, it might resemble the splendour of that great Being.

यदि आकाश में एक साथ हज़ार सूर्यों का प्रकाश उदय हो, तो शायद वह उस महात्मा के तेज के बराबर हो।

11.13 · Sanjaya

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥

tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā | apaśyaddevadevasya śarīre pāṇḍavastadā ||

There the son of Pandu saw the whole universe, with its many divisions, gathered together in the body of the God of gods.

तब पाण्डुपुत्र ने देवों के देव के उस शरीर में अनेक भागों में बँटे पूरे जगत् को एक जगह स्थित देखा।

11.14 · Sanjaya

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ | praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata ||

Then Dhananjaya, overcome with wonder, his hair standing on end, bowed his head to the Lord and spoke with joined palms.

तब आश्चर्य से भरे, रोमांचित धनंजय ने भगवान को सिर झुकाकर प्रणाम किया और हाथ जोड़कर बोले।

11.15 · Arjuna

पश्यामि देवांस्तव देव देहे । सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- । मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥

paśyāmi devāṃstava deva dehe | sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṃghān | brahmāṇamīśaṃ kamalāsanastha- | mṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||

In your body, O God, I see all the gods and the hosts of various beings; Brahma, the Lord, seated on the lotus; all the sages and the divine serpents.

हे देव! आपके शरीर में मैं सब देवताओं को, तरह-तरह के प्राणियों के समूहों को, कमल पर बैठे ब्रह्मा को, सब ऋषियों को और दिव्य सर्पों को देख रहा हूँ।

11.16 · Arjuna

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं । पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं । पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥

anekabāhūdaravaktranetraṃ | paśyāmi tvāṃ sarvato'nantarūpam | nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ | paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||

I see you with countless arms, bellies, mouths and eyes, infinite in form on every side; I see no end, no middle and no beginning to you, O Lord of the universe, O universal form.

मैं आपको अनगिनत भुजाओं, पेटों, मुखों और नेत्रों वाला, हर ओर अनन्त रूपों वाला देखता हूँ; हे विश्वेश्वर, हे विश्वरूप, मुझे आपका न अन्त दिखता है, न मध्य, न आदि।

11.17 · Arjuna

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च । तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता- । द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca | tejorāśiṃ sarvato dīptimantam | paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantā- | ddīptānalārkadyutimaprameyam ||

I see you with crown, mace and discus, a mass of radiance shining everywhere, hard to look upon, blazing on all sides like burning fire and the sun, immeasurable.

मैं आपको मुकुट, गदा और चक्र लिए, सब ओर चमकते तेज के पुंज के रूप में देखता हूँ — जलती आग और सूर्य की तरह चारों ओर दमकते, कठिनाई से देखे जाने वाले और अपरिमेय।

11.18 · Arjuna

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं । त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता । सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥

tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ | tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā | sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||

You are the Imperishable, the supreme one to be known; you are the ultimate resting place of this universe; you are the undying guardian of eternal righteousness; you are, I believe, the primeval Person.

आप ही अविनाशी, जानने योग्य परम सत्य हैं; आप इस जगत् का परम आश्रय हैं; आप सनातन धर्म के अविनाशी रक्षक हैं; मेरे मत में आप ही सनातन पुरुष हैं।

11.19 · Arjuna

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- । मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं । स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥

anādimadhyāntamanantavīrya- | manantabāhuṃ śaśisūryanetram | paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ | svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||

I see you without beginning, middle or end, of infinite power, with countless arms, the moon and sun your eyes, your mouth blazing fire, scorching this universe with your radiance.

मैं आपको आदि, मध्य और अन्त से रहित, अनन्त शक्ति वाले, अनगिनत भुजाओं वाले देखता हूँ; चन्द्रमा और सूर्य आपके नेत्र हैं, जलती आग आपका मुख है, और आप अपने तेज से इस जगत् को तपा रहे हैं।

11.20 · Arjuna

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि । व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं । लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi | vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ | dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamugraṃ tavedaṃ | lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||

The space between heaven and earth and all the quarters are filled by you alone. Seeing this wondrous and terrible form of yours, the three worlds tremble, O great Self.

आकाश और पृथ्वी के बीच का सारा स्थान और सब दिशाएँ अकेले आपसे भरी हैं। हे महात्मन्, आपके इस अद्भुत और भयंकर रूप को देखकर तीनों लोक काँप रहे हैं।

11.21 · Arjuna

अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्ति । केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः । स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥

amī hi tvāṃ surasaṃghā viśanti | kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti | svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ | stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||

These hosts of gods enter into you; some, in fear, praise you with joined palms. Bands of great sages and perfected beings cry 'May it be well!' and praise you with abundant hymns.

देवताओं के ये समूह आपमें प्रवेश कर रहे हैं; कुछ डरकर हाथ जोड़े आपकी स्तुति कर रहे हैं। महर्षियों और सिद्धों के समूह 'कल्याण हो' कहकर भरपूर स्तोत्रों से आपकी स्तुति कर रहे हैं।

11.22 · Arjuna

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या । विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा । वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥

rudrādityā vasavo ye ca sādhyā | viśve'śvinau marutaścoṣmapāśca | gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā | vīkṣante tvāṃ vismitāścaiva sarve ||

The Rudras, Adityas, Vasus and Sadhyas, the Vishvedevas, the two Ashvins, the Maruts and the ancestors, and hosts of Gandharvas, Yakshas, demons and perfected ones — all gaze at you in amazement.

रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार, मरुत, पितर तथा गन्धर्वों, यक्षों, असुरों और सिद्धों के समूह — सब विस्मित होकर आपको देख रहे हैं।

11.23 · Arjuna

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं । महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं । दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥

rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ | mahābāho bahubāhūrupādam | bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ | dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||

Seeing your mighty form with many mouths and eyes, O mighty-armed, with many arms, thighs and feet, many bellies and many fearsome tusks, the worlds are terrified, and so am I.

हे महाबाहु! अनेक मुखों और नेत्रों, अनेक भुजाओं, जाँघों और पैरों, अनेक पेटों और अनेक भयानक दाढ़ों वाले आपके विशाल रूप को देखकर सब लोक भयभीत हैं, और मैं भी।

11.24 · Arjuna

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं । व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा । धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥

nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ | vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram | dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā | dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||

Seeing you touching the sky, blazing with many colours, your mouths wide open, your huge eyes ablaze, my inmost self trembles, and I find neither courage nor peace, O Vishnu.

आकाश को छूते, अनेक रंगों में दमकते, मुँह फैलाए और विशाल जलती आँखों वाले आपको देखकर मेरा अन्तर्मन काँप रहा है; हे विष्णु, मुझे न धैर्य मिल रहा है, न शान्ति।

11.25 · Arjuna

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि । दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म । प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni | dṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni | diśo na jāne na labhe ca śarma | prasīda deveśa jagannivāsa ||

Seeing your mouths with their fearsome tusks, like the fires of cosmic dissolution, I lose my sense of direction and find no comfort. Be gracious, O Lord of gods, refuge of the universe!

प्रलय की आग जैसे और भयानक दाढ़ों वाले आपके मुखों को देखकर मुझे दिशाएँ नहीं सूझतीं और चैन नहीं मिलता। हे देवेश, हे जगन्निवास, प्रसन्न होइए!

11.26 · Arjuna

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः । सर्वे सहैवावनिपालसंघैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ । सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥

amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ | sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ | bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau | sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||

All these sons of Dhritarashtra, together with the hosts of kings, Bhishma, Drona and Karna, along with the chief warriors on our side too,

धृतराष्ट्र के ये सब पुत्र राजाओं के समूह के साथ, भीष्म, द्रोण और कर्ण, और हमारी ओर के प्रमुख योद्धा भी,

11.27 · Arjuna

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति । दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु । संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti | daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni | kecidvilagnā daśanāntareṣu | saṃdṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||

rush into your fearsome mouths with their terrible tusks. Some are seen caught between your teeth, their heads crushed to powder.

तेज़ी से आपके भयानक दाढ़ों वाले डरावने मुखों में घुस रहे हैं। कुछ आपके दाँतों के बीच फँसे हुए दिख रहे हैं, जिनके सिर चूर-चूर हो गए हैं।

11.28 · Arjuna

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः । समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा । विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ | samudramevābhimukhā dravanti | tathā tavāmī naralokavīrā | viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||

As the many torrents of rivers rush towards the ocean, so do these heroes of the world of men enter your flaming mouths.

जैसे नदियों की अनेक धाराएँ समुद्र की ओर दौड़ती हैं, वैसे ही मनुष्य-लोक के ये वीर आपके धधकते मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।

11.29 · Arjuna

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा । विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । तथैव नाशाय विशन्ति लोका- । स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥

yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā | viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ | tathaiva nāśāya viśanti lokā- | stavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||

As moths rush swiftly into a blazing fire to their destruction, so do these people rush swiftly into your mouths to their destruction.

जैसे पतंगे नष्ट होने के लिए तेज़ी से जलती आग में गिरते हैं, वैसे ही ये लोग नष्ट होने के लिए तेज़ी से आपके मुखों में घुस रहे हैं।

11.30 · Arjuna

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता- । ल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः । तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं । भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥

lelihyase grasamānaḥ samantā- | llokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ | tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ | bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||

Devouring all the worlds on every side with your flaming mouths, you lick your lips. Your fierce rays fill the whole universe with radiance and scorch it, O Vishnu.

अपने धधकते मुखों से चारों ओर सब लोकों को निगलते हुए आप होंठ चाट रहे हैं। हे विष्णु, आपकी उग्र किरणें पूरे जगत् को तेज से भरकर तपा रही हैं।

11.31 · Arjuna

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो । नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं । न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥

ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo | namo'stu te devavara prasīda | vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ | na hi prajānāmi tava pravṛttim ||

Tell me who you are, so fierce in form. I bow to you, O best of gods; be gracious. I wish to know you, the Primal One, for I do not understand what you are doing.

बताइए, इस उग्र रूप वाले आप कौन हैं? हे देवश्रेष्ठ, आपको नमस्कार है, प्रसन्न होइए। मैं आप आदि-पुरुष को जानना चाहता हूँ, क्योंकि मैं आपका प्रयोजन नहीं समझ पा रहा।

11.32 · Shri Krishna

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो । लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे । येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥

kālo'smi lokakṣayakṛtpravṛddho | lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ | ṛte'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve | ye'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||

I am Time, the mighty destroyer of the worlds, here engaged in annihilating the worlds. Even without you, none of the warriors arrayed in the opposing armies shall live.

मैं लोकों का नाश करने वाला बढ़ा हुआ काल हूँ और यहाँ लोकों का संहार करने में लगा हूँ। तुम्हारे बिना भी विरोधी सेनाओं में खड़े ये सब योद्धा नहीं बचेंगे।

11.33 · Shri Krishna

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व । जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव । निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥

tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva | jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham | mayaivaite nihatāḥ pūrvameva | nimittamātraṃ bhava savyasācin ||

Therefore arise and win glory; conquer your enemies and enjoy a prosperous kingdom. They have already been slain by Me; be merely the instrument, O ambidextrous archer.

इसलिए उठो और यश पाओ; शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य भोगो। ये सब मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं; हे सव्यसाची, तुम केवल निमित्त बन जाओ।

11.34 · Shri Krishna

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च । कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा । युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥

droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca | karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān | mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā | yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||

Drona, Bhishma, Jayadratha, Karna and the other heroic warriors have already been slain by Me; slay them, do not be distressed. Fight, and you will conquer your enemies in battle.

द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण और दूसरे वीर योद्धा मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं; तुम उन्हें मारो, घबराओ मत। युद्ध करो, तुम रण में शत्रुओं को जीतोगे।

11.35 · Sanjaya

एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य । कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं । सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥

etacchrutvā vacanaṃ keśavasya | kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī | namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ | sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||

Hearing these words of Keshava, the crowned Arjuna, trembling, with joined palms, bowed down and, overwhelmed with fear, spoke again to Krishna in a faltering voice.

केशव के ये वचन सुनकर मुकुटधारी अर्जुन काँपते हुए, हाथ जोड़कर प्रणाम करके, भय से भरे हुए, फिर से लड़खड़ाती वाणी में श्रीकृष्ण से बोले।

11.36 · Arjuna

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या । जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति । सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥

sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā | jagatprahṛṣyatyanurajyate ca | rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti | sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ ||

Rightly, O Hrishikesha, does the world rejoice and delight in your praise; the demons flee in fear to every quarter, and all the hosts of the perfected bow to you.

हे हृषीकेश! यह उचित ही है कि आपकी महिमा गाकर संसार हर्षित और प्रसन्न होता है; राक्षस डरकर सब दिशाओं में भागते हैं और सिद्धों के सब समूह आपको नमस्कार करते हैं।

11.37 · Arjuna

कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् । गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास । त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥

kasmācca te na nameranmahātman | garīyase brahmaṇo'pyādikartre | ananta deveśa jagannivāsa | tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||

And why should they not bow to you, O great Self, who are greater than Brahma himself, the original creator? O infinite Lord of gods, refuge of the universe, you are the Imperishable — being, non-being and that which is beyond both.

हे महात्मन्! वे आपको नमस्कार क्यों न करें, जो ब्रह्मा से भी बड़े और आदि-कर्ता हैं? हे अनन्त, हे देवेश, हे जगन्निवास! आप ही अक्षर हैं — सत्, असत् और उनसे भी परे जो है, वह।

11.38 · Arjuna

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- । स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम । त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥

tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa- | stvamasya viśvasya paraṃ nidhānam | vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma | tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||

You are the first of gods, the ancient Person, the supreme resting place of this universe. You are the knower and the known, and the supreme abode. By you the universe is pervaded, O infinite form.

आप आदिदेव और सनातन पुरुष हैं, इस जगत् के परम आश्रय हैं। आप जानने वाले और जानने योग्य हैं, और परम धाम हैं। हे अनन्तरूप, यह जगत् आपसे व्याप्त है।

11.39 · Arjuna

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः । प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः । पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥

vāyuryamo'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ | prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca | namo namaste'stu sahasrakṛtvaḥ | punaśca bhūyo'pi namo namaste ||

You are Vayu, Yama, Agni, Varuna, the moon, Prajapati and the great-grandsire. Salutations to you a thousand times, and again and again salutations to you!

आप वायु, यम, अग्नि, वरुण, चन्द्रमा, प्रजापति और प्रपितामह हैं। आपको हज़ार बार नमस्कार, और फिर बार-बार नमस्कार!

11.40 · Arjuna

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते । नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं । सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥

namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste | namo'stu te sarvata eva sarva | anantavīryāmitavikramastvaṃ | sarvaṃ samāpnoṣi tato'si sarvaḥ ||

Salutations to you in front and behind; salutations to you on every side, O All! Infinite in power and immeasurable in might, you pervade all; therefore you are all.

आपको आगे से और पीछे से नमस्कार; हे सर्वरूप, आपको सब ओर से नमस्कार! आप अनन्त शक्ति और अपार पराक्रम वाले हैं, सबमें व्याप्त हैं, इसलिए आप ही सब कुछ हैं।

11.41 · Arjuna

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं । हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं । मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥

sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ | he kṛṣṇa he yādava he sakheti | ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ | mayā pramādātpraṇayena vāpi ||

Whatever I have said rashly, thinking of you as a friend — 'O Krishna, O Yadava, O friend' — unaware of this greatness of yours, out of carelessness or affection,

आपकी इस महिमा को न जानते हुए, आपको मित्र मानकर, लापरवाही या प्रेम से मैंने जो कुछ हठपूर्वक कहा — 'हे कृष्ण, हे यादव, हे सखा' —

11.42 · Arjuna

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि । विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं । तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥

yaccāvahāsārthamasatkṛto'si | vihāraśayyāsanabhojaneṣu | eko'thavāpyacyuta tatsamakṣaṃ | tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||

and whatever disrespect I showed you in jest, at play, at rest, while sitting or at meals, alone or in the presence of others, O Achyuta — for that I beg forgiveness of you, the immeasurable one.

और हे अच्युत, हँसी-मज़ाक में, खेलते, लेटते, बैठते या खाते समय, अकेले में या दूसरों के सामने मैंने आपका जो भी अनादर किया, उसके लिए मैं आप अपरिमेय से क्षमा माँगता हूँ।

11.43 · Arjuna

पितासि लोकस्य चराचरस्य । त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो । लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥

pitāsi lokasya carācarasya | tvamasya pūjyaśca gururgarīyān | na tvatsamo'styabhyadhikaḥ kuto'nyo | lokatraye'pyapratimaprabhāva ||

You are the father of this world, of the moving and the unmoving; you are its worshipful and most venerable teacher. There is none equal to you in the three worlds — how could there be one greater, O you of incomparable power?

आप इस चर-अचर जगत् के पिता हैं, पूजनीय और सबसे बड़े गुरु हैं। हे अतुलनीय प्रभाव वाले, तीनों लोकों में आपके बराबर भी कोई नहीं, फिर आपसे बड़ा कोई कैसे होगा?

11.44 · Arjuna

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं । प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः । प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥

tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ | prasādaye tvāmahamīśamīḍyam | piteva putrasya sakheva sakhyuḥ | priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||

Therefore, bowing down and prostrating my body, I seek your grace, O adorable Lord. As a father with a son, a friend with a friend, a lover with the beloved, please bear with me, O God.

इसलिए शरीर को झुकाकर प्रणाम करते हुए मैं आप स्तुति-योग्य ईश्वर से कृपा माँगता हूँ। हे देव, जैसे पिता पुत्र को, मित्र मित्र को और प्रिय अपने प्रिय को सहता है, वैसे ही आप मुझे सहें।

11.45 · Arjuna

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा । भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं । प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥

adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito'smi dṛṣṭvā | bhayena ca pravyathitaṃ mano me | tadeva me darśaya deva rūpaṃ | prasīda deveśa jagannivāsa ||

I rejoice at having seen what was never seen before, yet my mind is shaken with fear. Show me, O God, that other form of yours; be gracious, O Lord of gods, refuge of the universe.

जो पहले कभी नहीं देखा था, उसे देखकर मैं हर्षित हूँ, पर मेरा मन भय से व्याकुल है। हे देव, मुझे अपना वही (सौम्य) रूप दिखाइए; हे देवेश, हे जगन्निवास, प्रसन्न होइए।

11.46 · Arjuna

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- । मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन । सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥

kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahasta- | micchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva | tenaiva rūpeṇa caturbhujena | sahasrabāho bhava viśvamūrte ||

I wish to see you as before, wearing a crown and holding a mace and discus in your hands. Assume that four-armed form, O thousand-armed one of universal form.

मैं आपको पहले की तरह मुकुट पहने और हाथों में गदा-चक्र लिए देखना चाहता हूँ। हे सहस्रबाहु, हे विश्वमूर्ति, उसी चतुर्भुज रूप में प्रकट होइए।

11.47 · Shri Krishna

मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं । रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं । यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥

mayā prasannena tavārjunedaṃ | rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt | tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ | yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||

By My grace, O Arjuna, through My own yoga power, this supreme form has been shown to you — resplendent, universal, infinite and primal — which none but you has seen before.

अर्जुन, मैंने प्रसन्न होकर अपनी योगशक्ति से तुम्हें यह परम रूप दिखाया है — तेजोमय, विश्वरूप, अनन्त और आदि — जिसे तुम्हारे सिवा पहले किसी ने नहीं देखा।

11.48 · Shri Krishna

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- । र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके । द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥

na vedayajñādhyayanairna dānai- | rna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ | evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke | draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||

Not by the Vedas, sacrifices or study, not by gifts, rituals or severe austerities can I be seen in this form in the world of men by anyone but you, O hero of the Kurus.

हे कुरुवीर! न वेदों से, न यज्ञों से, न अध्ययन से, न दान से, न कर्मकाण्ड से और न कठोर तप से — मनुष्य-लोक में तुम्हारे सिवा कोई मुझे इस रूप में नहीं देख सकता।

11.49 · Shri Krishna

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो । दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं । तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥

mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo | dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam | vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ | tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||

Do not be afraid or bewildered at seeing this terrible form of Mine. Free from fear and glad at heart, behold again that same form of Mine.

मेरे इस भयानक रूप को देखकर न डरो, न घबराओ। निर्भय और प्रसन्न मन से फिर मेरा वही रूप देखो।

11.50 · Sanjaya

इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा । स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेनं । भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥

ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā | svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ | āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ | bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||

Having spoken thus to Arjuna, Vasudeva again revealed His own form; and the great Self, assuming His gentle form once more, comforted the frightened Arjuna.

अर्जुन से ऐसा कहकर वासुदेव ने फिर अपना रूप दिखाया; और महात्मा ने फिर से सौम्य रूप धारण करके डरे हुए अर्जुन को धीरज बँधाया।

11.51 · Arjuna

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥

dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana | idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||

Seeing this gentle human form of yours, O Janardana, I am now composed and restored to my normal nature.

हे जनार्दन! आपके इस सौम्य मानव रूप को देखकर अब मेरा मन शान्त हो गया है और मैं अपनी सामान्य अवस्था में आ गया हूँ।

11.52 · Shri Krishna

सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥

sudurdarśamidaṃ rūpaṃ dṛṣṭavānasi yanmama | devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||

This form of Mine that you have seen is very hard to see; even the gods ever long to behold it.

मेरा यह रूप, जो तुमने देखा, देखना बहुत कठिन है; देवता भी इसे देखने के लिए सदा तरसते रहते हैं।

11.53 · Shri Krishna

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena na cejyayā | śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||

Not by the Vedas, not by austerity, not by gifts and not by sacrifice can I be seen in the form in which you have seen Me.

जिस रूप में तुमने मुझे देखा है, उस रूप में न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से मुझे देखा जा सकता है।

11.54 · Shri Krishna

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥

bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho'rjuna | jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa ||

But by undivided devotion, O Arjuna, I can be known in this form, seen in truth, and entered into, O scorcher of foes.

पर हे परन्तप अर्जुन, अनन्य भक्ति से ही मुझे इस रूप में जाना, सचमुच देखा और मुझमें प्रवेश किया जा सकता है।

11.55 · Shri Krishna

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥

matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ | nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ||

One who does My work, holds Me as the supreme goal, is devoted to Me, free from attachment and without enmity towards any being — that person comes to Me, O Pandava.

हे पाण्डव! जो मेरे लिए कर्म करता है, मुझे परम लक्ष्य मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति से रहित है और किसी प्राणी से वैर नहीं रखता, वह मुझे पाता है।

← All 18 chapters

← Chapter 10: Vibhuti YogaChapter 12: Bhakti Yoga →