14.1 · Shri Krishna
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |
yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||
I will declare again the supreme knowledge, the highest of all knowledge, knowing which all the sages have passed from this world to supreme perfection.
मैं फिर से वह परम ज्ञान बताऊँगा जो सब ज्ञानों में उत्तम है, जिसे जानकर सब मुनि इस संसार से परम सिद्धि को प्राप्त हुए।
14.2 · Shri Krishna
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||
Taking refuge in this knowledge and attaining a nature like Mine, they are not born at the time of creation, nor are they disturbed at the time of dissolution.
इस ज्ञान का आश्रय लेकर और मेरे जैसा स्वभाव पाकर वे सृष्टि के समय जन्म नहीं लेते और प्रलय के समय व्याकुल नहीं होते।
14.3 · Shri Krishna
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।
संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥
mama yonirmahadbrahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||
Great nature is My womb; in it I place the seed. From that, O Bharata, comes the birth of all beings.
हे भारत! महान प्रकृति मेरी योनि है; उसमें मैं बीज डालता हूँ। उसी से सब प्राणियों का जन्म होता है।
14.4 · Shri Krishna
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ |
tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā ||
Whatever forms are born in all wombs, O son of Kunti, great nature is their womb and I am the seed-giving father.
हे कौन्तेय! सब योनियों में जो भी शरीर उत्पन्न होते हैं, उनकी माता महान प्रकृति है और बीज देने वाला पिता मैं हूँ।
14.5 · Shri Krishna
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ |
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ||
Goodness, passion and dullness — these qualities born of nature bind the imperishable embodied soul to the body, O mighty-armed.
हे महाबाहु! सत्त्व, रज और तम — प्रकृति से उत्पन्न ये गुण अविनाशी जीवात्मा को शरीर में बाँधते हैं।
14.6 · Shri Krishna
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||
Of these, goodness, being pure, is illuminating and free from affliction; it binds by attachment to happiness and to knowledge, O sinless one.
हे निष्पाप! इनमें सत्त्व निर्मल होने से प्रकाश देने वाला और विकार-रहित है; वह सुख और ज्ञान की आसक्ति से बाँधता है।
14.7 · Shri Krishna
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |
tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||
Know that passion is of the nature of attraction, arising from craving and attachment; it binds the embodied soul, O son of Kunti, by attachment to action.
हे कौन्तेय! रजोगुण को राग-स्वरूप जानो, जो तृष्णा और आसक्ति से उत्पन्न होता है; वह जीव को कर्म की आसक्ति से बाँधता है।
14.8 · Shri Krishna
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata ||
But know that dullness is born of ignorance and deludes all embodied beings; it binds, O Bharata, through negligence, laziness and sleep.
पर हे भारत! तमोगुण को अज्ञान से उत्पन्न और सब देहधारियों को मोहित करने वाला जानो; वह प्रमाद, आलस्य और नींद से बाँधता है।
14.9 · Shri Krishna
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥
sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde saṃjayatyuta ||
Goodness binds one to happiness, passion to action, O Bharata; but dullness, veiling knowledge, binds one to negligence.
हे भारत! सत्त्व सुख में लगाता है, रज कर्म में; पर तम ज्ञान को ढककर प्रमाद में लगाता है।
14.10 · Shri Krishna
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ||
Sometimes goodness prevails, overpowering passion and dullness, O Bharata; sometimes passion prevails over goodness and dullness; and sometimes dullness over goodness and passion.
हे भारत! कभी रज और तम को दबाकर सत्त्व बढ़ता है, कभी सत्त्व और तम को दबाकर रज, और कभी सत्त्व और रज को दबाकर तम।
14.11 · Shri Krishna
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥
sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |
jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta ||
When the light of knowledge shines through all the gates of the body, then it should be known that goodness is predominant.
जब इस शरीर के सब द्वारों में ज्ञान का प्रकाश फैलता है, तब समझना चाहिए कि सत्त्व बढ़ा हुआ है।
14.12 · Shri Krishna
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |
rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||
Greed, activity, the undertaking of works, restlessness and craving — these arise when passion is predominant, O best of the Bharatas.
हे भरतश्रेष्ठ! लोभ, प्रवृत्ति, कामों का आरम्भ, अशान्ति और लालसा — ये रजोगुण के बढ़ने पर उत्पन्न होते हैं।
14.13 · Shri Krishna
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥
aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |
tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||
Darkness, inertia, negligence and delusion — these arise when dullness is predominant, O joy of the Kurus.
हे कुरुनन्दन! अन्धकार, निष्क्रियता, प्रमाद और मोह — ये तमोगुण के बढ़ने पर उत्पन्न होते हैं।
14.14 · Shri Krishna
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |
tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate ||
If the embodied soul meets death when goodness prevails, it attains the pure worlds of those who know the highest.
यदि सत्त्व के बढ़े रहने पर मृत्यु होती है, तो जीव उत्तम ज्ञानियों के निर्मल लोकों को पाता है।
14.15 · Shri Krishna
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |
tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||
Meeting death in passion, one is born among those attached to action; dying in dullness, one is born in the wombs of the deluded.
रजोगुण में मरने वाला कर्म में आसक्त लोगों में जन्म लेता है, और तमोगुण में मरने वाला मूढ़ योनियों में जन्म लेता है।
14.16 · Shri Krishna
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam ||
The fruit of good action is said to be pure and of the nature of goodness; the fruit of passion is pain; and the fruit of dullness is ignorance.
अच्छे कर्म का फल सात्त्विक और निर्मल कहा गया है, रज का फल दुःख है और तम का फल अज्ञान है।
14.17 · Shri Krishna
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥
sattvātsaṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |
pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca ||
From goodness arises knowledge, from passion greed, and from dullness come negligence, delusion and ignorance.
सत्त्व से ज्ञान उत्पन्न होता है, रज से लोभ, और तम से प्रमाद, मोह और अज्ञान।
14.18 · Shri Krishna
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ ||
Those established in goodness rise upward; those in passion remain in the middle; those in dullness, abiding in the lowest qualities, go downward.
सत्त्व में स्थित लोग ऊपर उठते हैं, रज वाले बीच में रहते हैं, और निम्नतम गुण तम में स्थित लोग नीचे जाते हैं।
14.19 · Shri Krishna
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |
guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati ||
When the seer beholds no agent other than the qualities and knows That which is beyond the qualities, that person attains My being.
जब द्रष्टा गुणों के सिवा किसी और को कर्ता नहीं देखता और गुणों से परे तत्त्व को जानता है, तब वह मेरे स्वरूप को पाता है।
14.20 · Shri Krishna
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥
guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |
janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute ||
Having transcended these three qualities, from which the body arises, the embodied soul is freed from birth, death, old age and sorrow, and attains immortality.
शरीर की उत्पत्ति के कारण इन तीन गुणों को पार करके जीव जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे और दुःखों से मुक्त होकर अमृत पाता है।
14.21 · Arjuna
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥
kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |
kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate ||
By what signs, O Lord, is one known who has transcended these three qualities? How does such a person behave, and how does one go beyond the three qualities?
हे प्रभु! इन तीन गुणों से परे गया हुआ व्यक्ति किन लक्षणों से पहचाना जाता है? उसका आचरण कैसा होता है, और वह इन तीनों गुणों को कैसे पार करता है?
14.22 · Shri Krishna
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |
na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||
One who does not hate illumination, activity or delusion when they arise, O Pandava, nor longs for them when they cease;
हे पाण्डव! जो प्रकाश, प्रवृत्ति और मोह के उपस्थित होने पर उनसे द्वेष नहीं करता और उनके चले जाने पर उनकी इच्छा नहीं करता;
14.23 · Shri Krishna
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥
udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |
guṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate ||
who sits like one unconcerned, undisturbed by the qualities, who stands firm and does not waver, knowing that only the qualities are acting;
जो उदासीन की तरह बैठा रहता है, गुणों से विचलित नहीं होता, यह जानकर कि गुण ही बरत रहे हैं, अडिग रहता है और डगमगाता नहीं;
14.24 · Shri Krishna
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ ||
who is the same in pain and pleasure, abides in the Self, regards a clod, a stone and gold as equal, is the same towards the pleasant and the unpleasant, is steady, and is the same in blame and praise;
जो सुख-दुःख में सम है, अपने में स्थित है, मिट्टी, पत्थर और सोने को बराबर मानता है, प्रिय-अप्रिय में एक-सा रहता है, धीर है और निन्दा-स्तुति में समान है;
14.25 · Shri Krishna
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥
mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||
who is the same in honour and dishonour, the same towards friend and foe, and who has given up all selfish undertakings — such a person is said to have transcended the qualities.
जो मान-अपमान में और मित्र-शत्रु के पक्ष में समान है, और जिसने सब स्वार्थपूर्ण आरम्भ छोड़ दिए हैं — वह गुणातीत कहलाता है।
14.26 · Shri Krishna
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |
sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate ||
One who serves Me with unswerving devotion goes beyond these qualities and becomes fit for oneness with Brahman.
जो अटल भक्ति-योग से मेरी सेवा करता है, वह इन गुणों को पार करके ब्रह्म से एक होने के योग्य बन जाता है।
14.27 · Shri Krishna
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||
For I am the abode of Brahman, the immortal and imperishable, of eternal righteousness and of absolute bliss.
क्योंकि ब्रह्म का, अविनाशी अमृत का, सनातन धर्म का और परम आनन्द का आधार मैं ही हूँ।