[All Deities & Festivals](https://nakshatrikaveda.com/puja)

# Maa Durga (माँ दुर्गा)

The Supreme Divine Mother, Destroyer of Mahishasura & All Afflictions

Not sure which pooja is for what?

The Pooja Guide explains what common poojas are traditionally performed for.

[Pooja Guide](https://nakshatrikaveda.com/pooja)

षोडशोपचार और पञ्चोपचार क्या हैं?
देवता की सोलह सेवाओं (उपचारों) से की गयी पूजा षोडशोपचार कहलाती है। आमतौर पर गिनाये जाने वाले सोलह उपचार:

- आवाहन (Invocation)
- आसन (Seat)
- पाद्य (Water for the feet)
- अर्घ्य (Water for the head)
- आचमन (Water to sip)
- स्नान (Bath)
- वस्त्र (Clothes)
- यज्ञोपवीत (Sacred thread)
- गन्ध / चन्दन (Sandal paste)
- पुष्प (Flowers)
- धूप (Incense)
- दीप (Lamp)
- नैवेद्य (Food offering)
- ताम्बूल (Betel)
- प्रदक्षिणा (Circumambulation)
- पुष्पाञ्जलि (Offering of flowers with prayer)

पद्धतियों में नाम और क्रम थोड़े भिन्न होते हैं; ध्यान, स्वागत, आभूषण, आरती जैसे उपचार कई विधियों में जोड़े जाते हैं। समय कम हो तो पञ्चोपचार पूजा की जा सकती है: गन्ध / चन्दन, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य।

नवरात्रि में की जाने वाली षोडशोपचार दुर्गा पूजा, सौभाग्य-द्रव्य और कन्या-पूजन सहित।

### पूजा से पहले

स्नान कर स्वच्छ वस्त्र पहनें, प्रतिमा के सामने आसन पर बैठें, दीपक जलाएँ और सामग्री पास रख लें। फिर आचमन और पवित्रीकरण करें:

आचमन (Achaman)

दाहिनी हथेली में थोड़ा जल लेकर प्रत्येक मन्त्र के साथ एक-एक बार, कुल तीन बार, जल पिएँ। फिर चौथे मन्त्र से हाथ धो लें।

ॐ केशवाय नमः स्वाहा।

ॐ नारायणाय नमः स्वाहा।

ॐ माधवाय नमः स्वाहा।

ॐ गोविन्दाय नमः। (हाथ धोएँ)

अर्थ: भगवान विष्णु के केशव, नारायण और माधव नामों से तीन आचमन कर शरीर-मन की शुद्धि, और गोविन्द नाम से हस्त-प्रक्षालन।

पवित्रीकरण (Pavitrikaran)

बायें हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ की अँगुलियों से अपने ऊपर और पूजा-सामग्री पर छिड़कें।

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥

ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु।

अर्थ: अपवित्र हो या पवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान विष्णु का स्मरण करता है वह भीतर-बाहर से शुद्ध हो जाता है। भगवान पुण्डरीकाक्ष पवित्र करें।

सङ्कल्प: दाहिने हाथ में जल, अक्षत और पुष्प लेकर तिथि, स्थान, अपना नाम-गोत्र और पूजा का उद्देश्य बोलें, फिर जल भूमि पर छोड़ दें।

### माँ दुर्गा पूजा विधि (31 चरण)

1.ध्यानम् एवं आवाहनम्ध्यान · Meditation

प्रतिमा के सामने बैठकर देवता के रूप का मन में चिन्तन करें और ध्यान-मन्त्र पढ़ें।

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके।

शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

ब्रह्मरूपे सदानन्दे परमानन्दस्वरूपिणि।

द्रुतसिद्धिप्रदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे।

सर्वस्यार्त्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः दुर्गादेवीम् आवाहयामि॥

अर्थ: हे सब मङ्गलों की मङ्गल, शिवे, सब कार्य सिद्ध करने वाली, शरण देने वाली, त्र्यम्बके गौरी, नारायणी, आपको नमस्कार। हे ब्रह्मरूपा, सदा आनन्दमयी, परमानन्द-स्वरूपा, शीघ्र सिद्धि देने वाली देवी नारायणी, आपको नमस्कार। हे शरण में आये दीन-दुःखियों की रक्षा में लगी रहने वाली, सबकी पीड़ा हरने वाली देवी नारायणी, आपको नमस्कार। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; मैं दुर्गा देवी का आवाहन करता हूँ।

Meaning: O auspiciousness of all that is auspicious, O Shiva, who fulfils every aim, giver of refuge, three-eyed Gauri, Narayani, salutations to you. O you whose form is Brahman, ever joyful, supreme bliss itself, who grants success swiftly, Narayani, salutations to you. O you who are devoted to saving the helpless and suffering who come to you, who remove everyone's pain, Narayani, salutations to you. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I invoke Goddess Durga.

2.आसनम्आसन · Seat

अञ्जलि में पाँच पुष्प लेकर प्रतिमा के सामने छोड़ें; यह देवता के बैठने का आसन है।

अनेकरत्नसंयुक्तं नानामणिगणान्वितम्।

कार्तस्वरमयं दिव्यमासनं प्रतिगृह्यताम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः आसनं कल्पयामि॥

अर्थ: अनेक रत्नों और मणियों से जड़ा यह दिव्य सोने का आसन स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; आसन देता हूँ।

Meaning: Accept this divine golden seat, set with many jewels and clusters of gems. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I prepare your seat.

3.पाद्य-प्रक्षालनम्पाद्य · Water for the feet

चरण धोने के लिये प्रतिमा के चरणों में जल अर्पित करें।

गङ्गादिसर्वतीर्थेभ्यो मया प्रार्थनयाहृतम्।

तोयमेतत्सुखस्पर्शं पाद्यार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः पाद्यं समर्पयामि॥

अर्थ: गङ्गा आदि सब तीर्थों से प्रार्थना करके लाया गया, छूने में सुखद यह जल पाद्य के लिये स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; पाद्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept for your feet this water, pleasant to the touch, which I have brought with prayer from the Ganga and all the holy places. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer padya.

4.अर्घ्य-समर्पणम्अर्घ्य · Water for the head

चन्दन, पुष्प और अक्षत मिला जल शिर के अभिषेक के लिये अर्पित करें।

गन्धपुष्पाक्षतैर्युक्तमर्घ्यं सम्पादितं मया।

गृहाण त्वं महादेवि प्रसन्ना भव सर्वदा॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः अर्घ्यं समर्पयामि॥

अर्थ: हे महादेवी! चन्दन, पुष्प और अक्षत से मेरा तैयार किया यह अर्घ्य स्वीकार करें और सदा प्रसन्न रहें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; अर्घ्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: O great goddess, accept this arghya I have prepared with sandal, flowers and rice, and be pleased with me always. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer arghya.

5.आचमन-समर्पणम्आचमन · Water to sip

पीने और मुख-शुद्धि के लिये जल अर्पित करें। नैवेद्य के बाद भी आचमन, हाथ-मुख धोने का जल दिया जाता है।

आचम्यतां त्वया देवि भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।

ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः आचमनीयं जलं समर्पयामि॥

अर्थ: हे देवी! आचमन करें और मेरी भक्ति को अटल बनाएँ; मुझे मनचाहा वर और परलोक में उत्तम गति दें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; आचमन का जल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, sip this water and make my devotion unshakeable; grant me the boon I desire and the highest state hereafter. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer water to sip.

6.स्नानम्स्नान · Bath

जल, या क्रम से दूध, दही, घी, शहद और शक्कर (पञ्चामृत) से स्नान कराएँ; अन्त में शुद्ध जल से।

पयोदधि घृतं क्षीरं सितया च समन्वितम्।

पञ्चामृतमनेनाद्य कुरु स्नानं दयानिधे॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः स्नानीयं जलं समर्पयामि॥

अर्थ: हे दया की निधि! दूध, दही, घी और शक्कर मिले इस पञ्चामृत से आज स्नान करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; स्नान का जल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O treasury of compassion, bathe today in this panchamrit of milk, curd, ghee and cream with sugar. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer water for the bath.

7.वस्त्रम्वस्त्र · Clothes

नये वस्त्र, या उनके प्रतीक रूप में मौली (कलावा), अर्पित करें।

वस्त्रं च सोमदैवत्यं लज्जायास्तु निवारणम्।

मया निवेदितं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः वस्त्रं समर्पयामि॥

अर्थ: हे परमेश्वरी! सोम जिसके देवता हैं, जो लज्जा की रक्षा करता है, भक्ति से अर्पित यह वस्त्र स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; वस्त्र अर्पित करता हूँ।

Meaning: O supreme goddess, accept this cloth, whose deity is Soma, which guards modesty, offered by me with devotion. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer clothes.

8.आभूषण-समर्पणम्आभूषण · Ornaments

शृंगार के लिये आभूषण अर्पित करें।

हारकङ्कणकेयूर-मेखलाकुण्डलादिभिः।

रत्नाढ्यं कुण्डलोपेतं भूषणं प्रतिगृह्यताम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः आभूषणं समर्पयामि॥

अर्थ: हार, कङ्गन, बाजूबन्द, करधनी और कुण्डल आदि रत्नों से भरे ये आभूषण स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; आभूषण अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept these ornaments rich with jewels: necklace, bangles, armlets, girdle and earrings. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer ornaments.

9.चन्दन-समर्पणम्गन्ध / चन्दन · Sandal paste

चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।

परमानन्दसौभाग्यं परिपूर्णं दिगन्तरे।

गृहाण परमं गन्धं कृपया परमेश्वरि॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः चन्दनं विलेपयामि॥

अर्थ: हे परमेश्वरी! परम आनन्द और सौभाग्य से भरी, सब दिशाओं में फैलने वाली यह उत्तम सुगन्ध कृपा करके स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; चन्दन लगाता हूँ।

Meaning: O supreme goddess, kindly accept this finest fragrance, full of supreme joy and good fortune, filling every direction. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I apply sandal paste.

10.कुङ्कुम-समर्पणम्सौभाग्य-द्रव्य · Auspicious marks

कुमकुम, सिन्दूर, हल्दी, काजल, अबीर-गुलाल जैसे सौभाग्य-द्रव्य अर्पित करें।

कुङ्कुमं कान्तिदं दिव्यं कामिनीकामसम्भवम्।

कुङ्कुमेनार्चिते देवि प्रसीद परमेश्वरि॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः कुङ्कुमं समर्पयामि॥

अर्थ: कान्ति देने वाला यह दिव्य कुमकुम स्त्रियों को प्रिय है। हे कुमकुम से पूजित परमेश्वरी, प्रसन्न हों। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; कुमकुम अर्पित करता हूँ।

Meaning: This divine kumkum gives radiance and is dear to women. O goddess worshipped with kumkum, supreme goddess, be pleased. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer kumkum.

11.कज्जल-समर्पणम्सौभाग्य-द्रव्य · Auspicious marks

कज्जलं कज्जलं रम्यं सुभगे शान्तिकारिके।

कर्पूरज्योतिरुत्पन्नं गृहाण परमेश्वरि॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः कज्जलं समर्पयामि॥

अर्थ: हे सौभाग्यवती, शान्ति देने वाली परमेश्वरी! कपूर की लौ से बना यह सुन्दर काजल स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; काजल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O fortunate one who brings peace, supreme goddess, accept this lovely kajal, made from the flame of camphor. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer kajal.

12.सौभाग्य-सूत्रम्सौभाग्य-द्रव्य · Auspicious marks

सौभाग्यसूत्रं वरदे सुवर्णमणिसंयुते।

कण्ठे बध्नामि देवेशि सौभाग्यं देहि मे सदा॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः सौभाग्यसूत्रं बध्नामि॥

अर्थ: हे वरदायिनी देवेशी! सोने और मणियों से युक्त यह सौभाग्य-सूत्र आपके कण्ठ में बाँधता हूँ; मुझे सदा सौभाग्य दें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; सौभाग्य-सूत्र बाँधता हूँ।

Meaning: O giver of boons, queen of the gods, I tie around your neck this thread of good fortune set with gold and gems; give me good fortune always. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I tie the saubhagya thread.

13.सुगन्धित-द्रव्यम्गन्ध / चन्दन · Sandal paste

चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।

चन्दनागरुकर्पूरैः संयुतं कुङ्कुमं तथा।

कस्तूर्यादिसुगन्धाश्च सर्वाङ्गेषु विलेपनम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः सुगन्धितद्रव्यं विलेपयामि॥

अर्थ: चन्दन, अगर और कपूर मिला कुमकुम, और कस्तूरी आदि सुगन्धें, सब अङ्गों पर लगाने के लिये। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; सुगन्धित द्रव्य लगाता हूँ।

Meaning: Kumkum mixed with sandal, agar and camphor, and musk and other fragrances, to anoint all your limbs. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I anoint you with fragrances.

14.हरिद्रा-समर्पणम्सौभाग्य-द्रव्य · Auspicious marks

कुमकुम, सिन्दूर, हल्दी, काजल, अबीर-गुलाल जैसे सौभाग्य-द्रव्य अर्पित करें।

हरिद्रारञ्जिते देवि सुखसौभाग्यदायिनी।

तस्मात्त्वां पूजयाम्यत्र सुखशान्तिं प्रयच्छ मे॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः हरिद्राचूर्णं समर्पयामि॥

अर्थ: हे हल्दी से रँगी, सुख और सौभाग्य देने वाली देवी! इसीलिये मैं यहाँ आपकी पूजा करता हूँ; मुझे सुख-शान्ति दें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; हल्दी अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess coloured with turmeric, giver of happiness and good fortune, therefore I worship you here; grant me happiness and peace. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer turmeric powder.

15.अक्षत-समर्पणम्अक्षत · Unbroken rice

बिना टूटे चावल (कुमकुम या हल्दी से रँगे) अर्पित करें।

रञ्जिताः कुङ्कुमौद्येन न अक्षताश्चातिशोभनाः।

ममैषां देवि दानेन प्रसन्ना भव शोभने॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः अक्षतान् समर्पयामि॥

अर्थ: कुमकुम से रँगे ये अत्यन्त सुन्दर अक्षत हैं; हे शोभने देवी, मेरे इस दान से प्रसन्न हों। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; अक्षत अर्पित करता हूँ।

Meaning: These very beautiful grains of unbroken rice are coloured with kumkum; O beautiful goddess, be pleased with this gift of mine. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer akshata.

16.पुष्पाञ्जलिःपुष्पाञ्जलि · Offering of flowers with prayer

अञ्जलि में पुष्प लेकर वन्दना-मन्त्र के साथ अर्पित करें।

मन्दारपारिजातादि-पाटलीकेतकानि च।

जातीचम्पकपुष्पाणि गृहाणेमानि शोभने॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि॥

अर्थ: हे शोभने! मन्दार, पारिजात, पाटल, केतकी, चमेली और चम्पा के ये पुष्प स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; पुष्पाञ्जलि अर्पित करता हूँ।

Meaning: O beautiful one, accept these flowers: mandara, parijata, patali, ketaki, jasmine and champaka. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer a handful of flowers.

17.बिल्व-पत्राणिपुष्प · Flowers

ऋतु के पुष्प, माला और देवता के प्रिय पत्र (जैसे बिल्वपत्र, दूर्वा) अर्पित करें।

अमृतोद्भव-श्रीवृक्षो महादेवि! प्रियः सदा।

बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः बिल्वपत्राणि समर्पयामि॥

अर्थ: हे महादेवी! अमृत से उत्पन्न श्रीवृक्ष (बेल) आपको सदा प्रिय है; हे सुरेश्वरी, यह पवित्र बिल्वपत्र आपको अर्पित करता हूँ। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; बिल्वपत्र अर्पित करता हूँ।

Meaning: O great goddess, the bilva tree, born of nectar, is always dear to you; O queen of the gods, I offer you this holy bilva leaf. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer bilva leaves.

18.धूप-समर्पणम्धूप · Incense

धूप या अगरबत्ती जलाकर देवता को सुगन्ध अर्पित करें।

दशाङ्गगुग्गुलं धूपं चन्दनागरुसंयुतम्।

समर्पितं मया भक्त्या महादेवि! प्रतिगृह्यताम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः धूपमाघ्रापयमि।

अर्थ: हे महादेवी! दस द्रव्यों वाली गुग्गुल की, चन्दन और अगर मिली यह धूप भक्ति से अर्पित है, स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; धूप अर्पित करता हूँ।

Meaning: O great goddess, accept this incense of guggul with ten ingredients, with sandal and agar, offered by me with devotion. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer the fragrance of incense.

19.दीप-समर्पणम्दीप · Lamp

घी का दीपक जलाकर देवता को दिखाएँ।

घृतवर्त्तिसमायुक्तं महातेजो महोज्ज्वलम्।

दीपं दास्यामि देवेशि! सुप्रीता भव सर्वदा॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः दीपं दर्शयामि।

अर्थ: हे देवेशी! घी की बत्ती वाला, महान तेज वाला, अत्यन्त उज्ज्वल यह दीप आपको देता हूँ; सदा प्रसन्न रहें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; दीप दिखाता हूँ।

Meaning: O queen of the gods, I give you this lamp with a ghee wick, of great brilliance and very bright; be well pleased always. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I show the lamp.

20.नैवेद्यम्नैवेद्य · Food offering

हाथ धोकर फल, मिठाई और पकवान का भोग लगाएँ। भोग पर जल छिड़ककर प्राण आदि पाँच आहुतियों के मन्त्र बोले जाते हैं।

अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम्।

नैवेद्यं गृह्यतां देवि! भक्तिं मे ह्यचलां कुरु॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः नैवेद्यं निवेदयामि।

अर्थ: हे देवी! छहों रसों से युक्त, चार प्रकार का स्वादिष्ट भोजन नैवेद्य के रूप में स्वीकार करें और मेरी भक्ति अटल करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; नैवेद्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, accept this tasty food of four kinds, with all six flavours, as naivedya, and make my devotion unshakeable. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer naivedya.

21.ऋतुफलम्फल · Fruit

ऋतु-फल या नारियल अर्पित करें।

द्राक्षाखर्जूरकदली-फलसाम्रकपित्थकम्।

नारिकेलेक्षुजम्ब्वादि-फलानि प्रतिगृह्यताम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः ऋतुफलानि समर्पयामि॥

अर्थ: अंगूर, खजूर, केला, आम, कैथ, नारियल, गन्ना, जामुन आदि ये फल स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; ऋतुफल अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept these fruits: grapes, dates, bananas, mangoes, wood-apple, coconut, sugarcane, jamun and others. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer seasonal fruit.

22.आचमनम्आचमन · Water to sip

पीने और मुख-शुद्धि के लिये जल अर्पित करें। नैवेद्य के बाद भी आचमन, हाथ-मुख धोने का जल दिया जाता है।

कामारिवल्लभे देवि कुर्वाचमनमम्बिके।

निरन्तरमहं वन्दे चरणौ तव चण्डिके॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः आचमनीयं जलं समर्पयामि॥

अर्थ: हे कामदेव के शत्रु शिव की प्रिया, माँ अम्बिका! आचमन करें; हे चण्डिका, मैं निरन्तर आपके चरणों की वन्दना करता हूँ। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; आचमन का जल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O beloved of Shiva, mother Ambika, sip this water; O Chandika, I bow to your feet without ceasing. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer water to sip.

23.नारिकेल-समर्पणम्फल · Fruit

ऋतु-फल या नारियल अर्पित करें।

नारिकेलं च नारङ्गीं कलिङ्गमञ्जिरं त्वया।

उर्वारुकं च देवेशि फलान्येतानि गृह्यताम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः नारिकेलं समर्पयामि॥

अर्थ: हे देवेशी! नारियल, नारंगी, तरबूज और ककड़ी, ये फल स्वीकार करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; नारियल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O queen of the gods, accept these fruits: coconut, orange, watermelon, and cucumber. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer a coconut.

24.ताम्बूलम्ताम्बूल · Betel

पान का पत्ता, सुपारी, इलायची और लौंग अर्पित करें।

एलालवङ्गं कस्तूरी कर्पूरैः पुष्पवासिताम्।

वीटिकां मुखवासार्थं समर्पयामि सुरेश्वरि॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः ताम्बूलं समर्पयामि॥

अर्थ: हे सुरेश्वरी! इलायची, लौंग, कस्तूरी, कपूर और पुष्पों से सुगन्धित यह बीड़ा मुख-शुद्धि के लिये अर्पित करता हूँ। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; ताम्बूल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O queen of the gods, I offer this folded betel, scented with cardamom, clove, musk, camphor and flowers, to freshen the mouth. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer tambula.

25.दक्षिणादक्षिणा · Gift

सिक्के या धन, भेंट के रूप में अर्पित करें।

पूजाफलसमृद्धयर्थं तवाग्रे स्वर्णमीश्वरी।

स्थापितं तेन मे प्रीता पूर्णान् कुरु मनोरथम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः दक्षिणां समर्पयामि॥

अर्थ: हे ईश्वरी! पूजा का फल पूर्ण हो, इसलिये यह स्वर्ण आपके सामने रखा है; इससे प्रसन्न होकर मेरे मनोरथ पूरे करें। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; दक्षिणा अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, this gold is placed before you so that the fruit of the worship may be full; be pleased by it and fulfil my wishes. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer dakshina.

26.पुस्तक-पूजनम्विशेष पूजन · Special rite

इस पूजा का विशेष अङ्ग।

नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।

नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्मताम्॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः पुस्तकं पूजयामि॥

अर्थ: देवी को, महादेवी को नमस्कार; शिवा को सदा नमस्कार। प्रकृति को, भद्रा को नमस्कार; हम नियमपूर्वक उन्हें प्रणाम करते हैं। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; पुस्तक की पूजा करता हूँ।

Meaning: Salutations to the goddess, the great goddess; salutations always to Shiva. Salutations to Prakriti, the auspicious one; we bow to her with discipline. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I worship the book.

27.दीप-पूजनम्विशेष पूजन · Special rite

शुभं भवतु कल्याणमारोग्यं पुष्टिवर्द्धनम्।

आत्मतत्त्वप्रबोधाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः दीपं पूजयामि॥

अर्थ: शुभ हो, कल्याण हो, आरोग्य हो और पुष्टि बढ़े। आत्म-तत्त्व के ज्ञान के लिये, हे दीप-ज्योति, आपको नमस्कार। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; दीप की पूजा करता हूँ।

Meaning: May there be good, welfare, health and growing strength. O light of the lamp, salutations to you, for awakening knowledge of the Self. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I worship the lamp.

28.कन्या-पूजनम्विशेष पूजन · Special rite

सर्वस्वरूपे! सर्वेशे सर्वशक्ति स्वरूपिणी।

पूजां गृहाण कौमारि! जगन्मातर्नमोऽस्तु ते॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः कन्यां पूजयामि॥

अर्थ: हे सर्वस्वरूपा, सबकी स्वामिनी, सब शक्तियों का रूप, हे कौमारी! यह पूजा स्वीकार करें; हे जगन्माता, आपको नमस्कार। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; कन्या की पूजा करता हूँ।

Meaning: O you who are every form, ruler of all, embodiment of every power, O Kaumari, accept this worship; mother of the world, salutations to you. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I worship the girl.

29.नीराजनम्नीराजन / आरती · Lamp waving

थाली में कपूर या घी का दीपक जलाकर आरती करें।

नीराजनं सुमाङ्गल्यं कर्पूरेण समन्वितम्।

चन्द्रार्कवह्निसदृशं महादेवि! नमोऽस्तु ते॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः कर्पूरनीराजनं समर्पयामि॥

अर्थ: कपूर से युक्त यह अति मङ्गलमय आरती चन्द्रमा, सूर्य और अग्नि जैसी है; हे महादेवी, आपको नमस्कार। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; कपूर की आरती अर्पित करता हूँ।

Meaning: This very auspicious aarti with camphor shines like the moon, the sun and fire; great goddess, salutations to you. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer aarti with camphor.

30.प्रदक्षिणाप्रदक्षिणा · Circumambulation

बायें से दायें (दक्षिणावर्त) परिक्रमा करें; स्थान न हो तो अपने स्थान पर ही घूम लें। शिवलिङ्ग की आधी परिक्रमा की जाती है।

प्रदक्षिणं त्रयं देवि प्रयत्नेन प्रकल्पितम्।

पश्याद्य पावने देवि अम्बिकायै नमोऽस्तु ते॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि॥

अर्थ: हे देवी! मैंने यत्न से तीन प्रदक्षिणाएँ की हैं; हे पावनी देवी, आज इन्हें देखें। अम्बिका को नमस्कार। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; प्रदक्षिणा अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, I have carefully made three circumambulations; O purifying goddess, look upon them today. Salutations to Ambika. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; I offer circumambulation.

31.क्षमार्पणम्क्षमा-प्रार्थना · Asking forgiveness

पूजा में हुई ज्ञात-अज्ञात भूलों के लिये क्षमा माँगें और पूजा देवता को अर्पित करें।

अपराधशतं देवि मत्कृतं च दिने दिने।

क्षम्यतां पावने देवि देवेशि नमोऽस्तु ते॥

ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गादेव्यै नमः अपराधान् क्षमस्व॥

अर्थ: हे देवी! मुझसे प्रतिदिन सैकड़ों अपराध होते हैं; हे पावनी देवेशी, उन्हें क्षमा करें, आपको नमस्कार। ॐ भूः भुवः स्वः, दुर्गा देवी को नमस्कार; मेरे अपराध क्षमा करें।

Meaning: O goddess, I commit hundreds of faults day after day; forgive them, purifying goddess, queen of the gods, salutations to you. Om bhur bhuvah svah, salutations to Goddess Durga; forgive my faults.

पूजा के बाद [आरती](https://nakshatrikaveda.com/puja/durga?tab=aarti) करें और [चालीसा](https://nakshatrikaveda.com/puja/durga?tab=chalisa) का पाठ करें।
