[All Deities & Festivals](https://nakshatrikaveda.com/puja)

# Maa Lakshmi (माँ लक्ष्मी)

Goddess of Wealth, Prosperity, Spiritual Fortune & Auspiciousness

Not sure which pooja is for what?

The Pooja Guide explains what common poojas are traditionally performed for.

[Pooja Guide](https://nakshatrikaveda.com/pooja)

षोडशोपचार और पञ्चोपचार क्या हैं?
देवता की सोलह सेवाओं (उपचारों) से की गयी पूजा षोडशोपचार कहलाती है। आमतौर पर गिनाये जाने वाले सोलह उपचार:

- आवाहन (Invocation)
- आसन (Seat)
- पाद्य (Water for the feet)
- अर्घ्य (Water for the head)
- आचमन (Water to sip)
- स्नान (Bath)
- वस्त्र (Clothes)
- यज्ञोपवीत (Sacred thread)
- गन्ध / चन्दन (Sandal paste)
- पुष्प (Flowers)
- धूप (Incense)
- दीप (Lamp)
- नैवेद्य (Food offering)
- ताम्बूल (Betel)
- प्रदक्षिणा (Circumambulation)
- पुष्पाञ्जलि (Offering of flowers with prayer)

पद्धतियों में नाम और क्रम थोड़े भिन्न होते हैं; ध्यान, स्वागत, आभूषण, आरती जैसे उपचार कई विधियों में जोड़े जाते हैं। समय कम हो तो पञ्चोपचार पूजा की जा सकती है: गन्ध / चन्दन, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य।

दीवाली पर महालक्ष्मी की नई प्रतिमा की पूजा, अङ्ग-पूजा, अष्ट-सिद्धि और अष्ट-लक्ष्मी पूजन सहित।

### पूजा से पहले

स्नान कर स्वच्छ वस्त्र पहनें, प्रतिमा के सामने आसन पर बैठें, दीपक जलाएँ और सामग्री पास रख लें। फिर आचमन और पवित्रीकरण करें:

आचमन (Achaman)

दाहिनी हथेली में थोड़ा जल लेकर प्रत्येक मन्त्र के साथ एक-एक बार, कुल तीन बार, जल पिएँ। फिर चौथे मन्त्र से हाथ धो लें।

ॐ केशवाय नमः स्वाहा।

ॐ नारायणाय नमः स्वाहा।

ॐ माधवाय नमः स्वाहा।

ॐ गोविन्दाय नमः। (हाथ धोएँ)

अर्थ: भगवान विष्णु के केशव, नारायण और माधव नामों से तीन आचमन कर शरीर-मन की शुद्धि, और गोविन्द नाम से हस्त-प्रक्षालन।

पवित्रीकरण (Pavitrikaran)

बायें हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ की अँगुलियों से अपने ऊपर और पूजा-सामग्री पर छिड़कें।

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥

ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु।

अर्थ: अपवित्र हो या पवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान विष्णु का स्मरण करता है वह भीतर-बाहर से शुद्ध हो जाता है। भगवान पुण्डरीकाक्ष पवित्र करें।

सङ्कल्प: दाहिने हाथ में जल, अक्षत और पुष्प लेकर तिथि, स्थान, अपना नाम-गोत्र और पूजा का उद्देश्य बोलें, फिर जल भूमि पर छोड़ दें।

### माँ लक्ष्मी पूजा विधि (34 चरण)

1.ध्यानम्ध्यान · Meditation

प्रतिमा के सामने बैठकर देवता के रूप का मन में चिन्तन करें और ध्यान-मन्त्र पढ़ें।

या सा पद्मासनस्था विपुल-कटि-तटी पद्म-पत्रायताक्षी।

गम्भीरार्तव-नाभिः स्तन-भर-नमिता शुभ्र-वस्त्रोत्तरीया॥

या लक्ष्मीर्दिव्य-रूपैर्मणि-गण-खचितैः स्वापिता हेम-कुम्भैः।

सा नित्यं पद्महस्ता मम वसतु गृहे सर्व-माङ्गल्य-युक्ता॥

अर्थ: जो कमल पर विराजमान हैं, जिनकी कटि विशाल और नेत्र कमल-पत्र जैसे लम्बे हैं, जिनकी नाभि गहरी है, जो उज्ज्वल उत्तरीय धारण किये हैं, जिन्हें दिव्य गज मणियों से जड़े सोने के कलशों से स्नान कराते हैं, वे हाथ में कमल लिये, सब मङ्गलों से युक्त लक्ष्मी सदा मेरे घर में निवास करें।

Meaning: May Lakshmi, who sits on a lotus, with broad hips and long eyes like lotus petals, deep navel, bent with the weight of her breasts, wearing a white upper cloth; who is bathed by celestial elephants with golden pots studded with gems; may she, lotus in hand and full of every blessing, dwell always in my home.

2.आवाहनम्आवाहन · Invocation

आवाहन मुद्रा (दोनों हथेलियाँ जोड़कर, अँगूठे भीतर की ओर) से देवता को प्रतिमा में पधारने का निमन्त्रण दें। घर में नित्य पूजित प्रतिमा के लिये आवाहन नहीं किया जाता।

आगच्छ देवि देवेशि! तेजोमयि महा-लक्ष्मि!

क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरवन्दिते!

॥ श्रीलक्ष्मी-देवीम् आवाहयामि ॥

अर्थ: हे देवी, देवेशी, तेजोमयी महालक्ष्मी! पधारिये। हे देवताओं से वन्दित, मेरे द्वारा की जा रही पूजा स्वीकार करें। मैं श्री लक्ष्मी देवी का आवाहन करता हूँ।

Meaning: Come, O goddess, queen of the gods, radiant Mahalakshmi! O you whom the gods worship, accept the worship I am about to perform. I invoke Goddess Lakshmi.

3.पुष्पाञ्जलि-आसनम्आसन · Seat

अञ्जलि में पाँच पुष्प लेकर प्रतिमा के सामने छोड़ें; यह देवता के बैठने का आसन है।

नाना-रत्न-समायुक्तं कार्त-स्वर-विभूषितम्।

आसनं देवि देवेशि! प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै आसनार्थे पञ्च-पुष्पाणि समर्पयामि ॥

अर्थ: हे देवी देवेशी! अनेक रत्नों से जड़ा, सोने से सजा यह आसन प्रसन्न होकर स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को आसन के लिये पाँच पुष्प अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, queen of the gods, accept with pleasure this seat set with many jewels and adorned with gold. I offer five flowers to Goddess Lakshmi as her seat.

4.स्वागतम्स्वागत · Welcome

हाथ जोड़कर देवता का स्वागत करें।

श्रीलक्ष्मी-देवि! स्वागतम्।

अर्थ: हे श्री लक्ष्मी देवी! आपका स्वागत है।

Meaning: Welcome, Goddess Lakshmi.

5.पाद्यम्पाद्य · Water for the feet

चरण धोने के लिये प्रतिमा के चरणों में जल अर्पित करें।

पाद्यं गृहाण देवेशि सर्व-क्षेम-समर्थे भोः!

भक्त्या समर्पितं देवि महालक्ष्मि! नमोऽस्तु ते॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः पाद्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे सबका कल्याण करने में समर्थ देवेशी! भक्ति से अर्पित यह पाद्य स्वीकार करें। हे महालक्ष्मी, आपको नमस्कार। श्री लक्ष्मी देवी को पाद्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: O queen of the gods, able to grant every welfare, accept this water for your feet, offered with devotion. Mahalakshmi, salutations to you. I offer padya to Goddess Lakshmi.

6.अर्घ्यम्अर्घ्य · Water for the head

चन्दन, पुष्प और अक्षत मिला जल शिर के अभिषेक के लिये अर्पित करें।

नमस्ते देवि देवेशि! नमस्ते कमल-धारिणि!

गृहाणार्घ्यं मया दत्तं महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते।

गन्ध-पुष्पाक्षतैर्युक्तं फल-द्रव्य-समन्वितम्।

गृहाण तोयमर्घ्यार्थं परमेश्वरि वत्सले!

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः अर्घ्यं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे देवी देवेशी, कमल धारण करने वाली, आपको नमस्कार; मेरा दिया अर्घ्य स्वीकार करें, हे महालक्ष्मी, आपको नमस्कार। हे स्नेहमयी परमेश्वरी, चन्दन, पुष्प, अक्षत और फल मिला यह जल अर्घ्य के रूप में स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को अर्घ्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: Salutations to you, goddess, queen of the gods, holder of the lotus; accept this arghya I give, Mahalakshmi, salutations to you. O loving supreme goddess, accept this water as arghya, mixed with sandal, flowers, rice and fruit. I offer arghya to Goddess Lakshmi.

7.स्नानम्स्नान · Bath

जल, या क्रम से दूध, दही, घी, शहद और शक्कर (पञ्चामृत) से स्नान कराएँ; अन्त में शुद्ध जल से।

गङ्गासरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदाजलैः।

स्नापितासि मया देवि तथा शान्तिं कुरुष्व मे॥

आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः।

तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः!

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः जलस्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे देवी! गङ्गा, सरस्वती, रेवा, पयोष्णी और नर्मदा के जल से मैंने आपको स्नान कराया है; इसलिये मुझे शान्ति दें। हे सूर्य जैसी आभा वाली, आपके तप से वनस्पतियों का राजा बेल का वृक्ष उत्पन्न हुआ; उसके फल उस तप-शक्ति से मेरे भीतर का अज्ञान और बाहर की दरिद्रता दूर करें। श्री लक्ष्मी देवी को जल-स्नान अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, I have bathed you with the waters of the Ganga, Saraswati, Reva, Payoshni and Narmada; so grant me peace. O you who shine like the sun, the bilva, king of trees, was born from your austerity; may its fruits, by that power, drive away my inner delusion and the misfortune outside. I offer a water bath to Goddess Lakshmi.

8.पञ्चामृत-स्नानम्स्नान · Bath

दधि मधु घृतञ्चैव पयश्च शर्करायुतम्।

पञ्चामृतं समानीतं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

ॐ पञ्चनद्यः सरस्वतीमपियन्ति सस्रोतसः।

सरस्वती तु पञ्चधा सोदेशे भवत् सरित्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: दही, मधु, घी, दूध और शक्कर से बना यह पञ्चामृत स्नान के लिये स्वीकार करें। पाँच नदियाँ अपनी धाराओं सहित सरस्वती में मिलती हैं, और इस प्रदेश में सरस्वती पाँच धाराओं वाली नदी बनी। श्री लक्ष्मी देवी को पञ्चामृत-स्नान अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept for your bath this panchamrit of curd, honey, ghee, milk and sugar. The five rivers with their streams flow into the Saraswati, and the Saraswati became a fivefold river in this land. I offer the panchamrit bath to Goddess Lakshmi.

9.गन्ध-स्नानम्स्नान · Bath

ॐ मलयाचलसम्भूतं चन्दनागरुसम्भवम्।

चन्दनं देवि देवेशि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः गन्धस्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे देवी देवेशी! मलय पर्वत से आया, अगर मिला यह चन्दन स्नान के लिये स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को गन्ध-स्नान अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, queen of the gods, accept for your bath this sandal from the Malaya mountain, mixed with agar. I offer the scented bath to Goddess Lakshmi.

10.शुद्ध-स्नानम्स्नान · Bath

मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम्।

तदिदं कल्पितं तुभ्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥

अर्थ: मन्दाकिनी का जो शुभ जल सब पापों को हरता है, वही आपके लिये तैयार है; इसे स्नान के लिये स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को शुद्ध जल से स्नान अर्पित करता हूँ।

Meaning: This auspicious water of the Mandakini, which removes all sin, is prepared for you; accept it for your bath. I offer the bath of pure water to Goddess Lakshmi.

11.वस्त्रम्वस्त्र · Clothes

नये वस्त्र, या उनके प्रतीक रूप में मौली (कलावा), अर्पित करें।

दिव्याम्बरं नूतनं हि क्षौमं त्वतिमनोहरम्।

दीयमानं मया देवि गृहाण जगदम्बिके॥

उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह।

प्रादुर्भूतो सुराष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः वस्त्रं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे देवी जगदम्बिका! मेरे द्वारा दिया जा रहा यह नया, अत्यन्त सुन्दर रेशमी दिव्य वस्त्र स्वीकार करें। देवताओं के सखा (कुबेर) कीर्ति और रत्नों के साथ मेरे पास आयें; इस उत्तम राष्ट्र में उत्पन्न मुझे वे कीर्ति और समृद्धि दें। श्री लक्ष्मी देवी को वस्त्र अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, mother of the world, accept this divine new garment of very lovely silk that I give you. May the friend of the gods (Kubera) come to me with fame and jewels; born in this good land, may he grant me fame and plenty. I offer clothes to Goddess Lakshmi.

12.मधुपर्कम्मधुपर्क · Honey mixture

दही, घी और शहद का मिश्रण अतिथि-सत्कार के रूप में अर्पित करें।

ॐ कापिलं दधि कुन्देन्दुधवलं मधुसंयुतम्।

स्वर्णपात्रस्थितं देवि मधुपर्कं गृहाण भोः॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः मधुपर्कं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे देवी! कपिला गाय का, कुन्द और चन्द्रमा जैसा सफेद, मधु मिला, सोने के पात्र में रखा यह मधुपर्क स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को मधुपर्क अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess, accept this madhuparka of curd from a brown cow, white as jasmine and the moon, mixed with honey, in a golden bowl. I offer madhuparka to Goddess Lakshmi.

13.आभूषणम्आभूषण · Ornaments

शृंगार के लिये आभूषण अर्पित करें।

रत्नकङ्कण-वैदूर्यमुक्ताहारयुतानि च।

सुप्रसन्नेन मनसा दत्तानि स्वीकुरुष्व मे॥

क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम्।

अभूतिमसमृद्धिं च सर्वान्निर्णुद मे गृहात्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः आभूषणानि समर्पयामि ॥

अर्थ: रत्नों के कङ्गन, वैदूर्य और मोतियों के हार, प्रसन्न मन से दिये ये आभूषण स्वीकार करें। भूख-प्यास रूपी मैल वाली ज्येष्ठा अलक्ष्मी का मैं नाश करता हूँ; मेरे घर से सारी अभाव और दरिद्रता दूर करें। श्री लक्ष्मी देवी को आभूषण अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept these ornaments of jewelled bangles, cat's-eye and pearl necklaces, given with a joyful heart. I drive away Alakshmi, the elder sister, the stain of hunger and thirst; remove from my home all lack and want. I offer ornaments to Goddess Lakshmi.

14.रक्तचन्दनम्गन्ध / चन्दन · Sandal paste

चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।

ॐ रक्तचन्दनसम्मिश्रं पारिजातसमुद्भवम्।

मया दत्तं गृहाणाशु चन्दनं गन्धसंयुतम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः आभूषणानि समर्पयामि ॥

अर्थ: रक्तचन्दन मिला, पारिजात से उत्पन्न, सुगन्धित यह चन्दन जो मैंने दिया है, शीघ्र स्वीकार करें। (यहाँ अन्तिम पंक्ति में 'श्री लक्ष्मी देवी को आभूषण अर्पित करता हूँ' दोहराया गया है।)

Meaning: Quickly accept this fragrant sandal paste mixed with red sandalwood, born of the parijata, given by me. (The closing line here repeats 'I offer ornaments to Goddess Lakshmi'.)

15.सिन्दूरम्सौभाग्य-द्रव्य · Auspicious marks

कुमकुम, सिन्दूर, हल्दी, काजल, अबीर-गुलाल जैसे सौभाग्य-द्रव्य अर्पित करें।

ॐ सिन्दूरं रक्तवर्णञ्च सिन्दूरतिलकप्रिये।

भक्त्या दत्तं मया देवि सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः सिन्दूरं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे सिन्दूर के तिलक को पसन्द करने वाली देवी! भक्ति से दिया यह लाल सिन्दूर स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को सिन्दूर अर्पित करता हूँ।

Meaning: O goddess who loves a tilak of sindoor, accept this red sindoor given by me with devotion. I offer sindoor to Goddess Lakshmi.

16.कुङ्कुमम्सौभाग्य-द्रव्य · Auspicious marks

ॐ कुङ्कुमं कामदं दिव्यं कुङ्कुमं कामरूपिणम्।

अखण्डकामसौभाग्यं कुङ्कुमं प्रतिगृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः कुङ्कुमं समर्पयामि ॥

अर्थ: इच्छाएँ पूरी करने वाला, इच्छित रूप वाला, अखण्ड सौभाग्य देने वाला यह दिव्य कुमकुम स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को कुमकुम अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept this divine kumkum, which fulfils wishes and takes any form desired, and gives unbroken good fortune. I offer kumkum to Goddess Lakshmi.

17.अबीर-गुलालम्सौभाग्य-द्रव्य · Auspicious marks

अबीरञ्च गुलालं च चोवा-चन्दनमेव च।

श्रृङ्गारार्थं मया दत्तं गृहाण परमेश्वरि॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः अबीरगुलालं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे परमेश्वरी! श्रृङ्गार के लिये दिये अबीर, गुलाल और चोवा-चन्दन स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को अबीर-गुलाल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O supreme goddess, accept abir, gulal and chova sandal, given by me for your adornment. I offer abir and gulal to Goddess Lakshmi.

18.सुगन्धित-द्रव्यम्गन्ध / चन्दन · Sandal paste

चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।

ॐ तैलानि च सुगन्धीनि द्रव्याणि विविधानि च।

मया दत्तानि लेपार्थं गृहाण परमेश्वरि॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः सुगन्धिततैलं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे परमेश्वरी! लेप के लिये दिये ये सुगन्धित तेल और अनेक प्रकार के सुगन्धित द्रव्य स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को सुगन्धित तेल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O supreme goddess, accept these fragrant oils and many fragrant substances given by me for anointing. I offer scented oil to Goddess Lakshmi.

19.अक्षताःअक्षत · Unbroken rice

बिना टूटे चावल (कुमकुम या हल्दी से रँगे) अर्पित करें।

अक्षताश्च सुरश्रेष्ठे कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः।

मया निवेदिता भक्त्या पूजार्थं प्रतिगृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः अक्षतान् समर्पयामि ॥

अर्थ: हे सुरश्रेष्ठा! कुमकुम से रँगे, सुन्दर ये अक्षत भक्ति से अर्पित हैं, पूजा के लिये स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को अक्षत अर्पित करता हूँ।

Meaning: O best of goddesses, accept for worship these beautiful grains of unbroken rice coloured with kumkum, offered by me with devotion. I offer akshata to Goddess Lakshmi.

20.गन्ध-समर्पणम्/चन्दन-समर्पणम्गन्ध / चन्दन · Sandal paste

चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।

श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्।

विलेपनं महालक्ष्मि! चन्दनं प्रति-गृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः चन्दनं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे महालक्ष्मी! यह दिव्य, सुगन्धित और मनोहर चन्दन लेपन के लिये स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को चन्दन अर्पित करता हूँ।

Meaning: O Mahalakshmi, accept this divine, fragrant and lovely sandal paste to anoint yourself. I offer sandal paste to Goddess Lakshmi.

21.पुष्प-समर्पणम्पुष्प · Flowers

ऋतु के पुष्प, माला और देवता के प्रिय पत्र (जैसे बिल्वपत्र, दूर्वा) अर्पित करें।

यथाप्राप्त-ऋतुपुष्पैः बिल्व-तुलसी-दलैरपि।

पूजयामि महा-लक्ष्मि! प्रसीद मे सुरेश्वरि!

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः पुष्पं समर्पयामि ॥

अर्थ: जो भी ऋतु के पुष्प मिले, उनसे और बिल्व व तुलसी के पत्तों से, हे महालक्ष्मी, मैं आपकी पूजा करता हूँ; हे सुरेश्वरी, मुझ पर प्रसन्न हों। श्री लक्ष्मी देवी को पुष्प अर्पित करता हूँ।

Meaning: With whatever seasonal flowers I could find, and bilva and tulsi leaves, I worship you, Mahalakshmi; be pleased with me, queen of the gods. I offer flowers to Goddess Lakshmi.

22.अङ्ग-पूजनम्अङ्ग-पूजा · Worship of the limbs

बायें हाथ में चन्दन, अक्षत और पुष्प लेकर हर नाम-मन्त्र के साथ प्रतिमा के उस अङ्ग के पास दाहिने हाथ से अर्पित करें।

ॐ चपलायै नमः पादौ पूजयामि।

ॐ चञ्चलायै नमः जानुनी पूजयामि।

ॐ कमलायै नमः कटिं पूजयामि।

ॐ कात्यायन्यै नमः नाभिं पूजयामि।

ॐ जगन्मात्रे नमः जठरं पूजयामि।

ॐ विश्व-वल्लभायै नमः वक्ष-स्थलं पूजयामि।

ॐ कमल-वासिन्यै नमः हस्तौ पूजयामि।

ॐ कमल-पत्राक्ष्यै नमः नेत्र-त्रयं पूजयामि।

ॐ श्रियै नमः शिरः पूजयामि।

अर्थ: चपला को नमस्कार, चरणों की पूजा करता हूँ; चञ्चला को, घुटनों की; कमला को, कटि की; कात्यायनी को, नाभि की; जगन्माता को, उदर की; विश्व-वल्लभा को, वक्षःस्थल की; कमल-वासिनी को, हाथों की; कमल-नयना को, तीनों नेत्रों की; श्री को, सिर की।

Meaning: Salutations to Chapala, I worship the feet; to Chanchala, the knees; to Kamala, the waist; to Katyayani, the navel; to the Mother of the world, the belly; to the beloved of the universe, the chest; to her who dwells in the lotus, the hands; to the lotus-eyed one, the three eyes; to Shri, the head.

23.अष्ट-सिद्धि पूजाअङ्ग-पूजा · Worship of the limbs

ॐ अणिम्ने नमः।

ॐ महिम्ने नमः।

ॐ गरिम्णे नमः।

ॐ लघिम्ने नमः।

ॐ प्राप्त्यै नमः।

ॐ प्राकाम्यै नमः।

ॐ ईशितायै नमः।

ॐ वशितायै नमः।

अर्थ: आठ सिद्धियों को नमस्कार: अणिमा (सूक्ष्म होना), महिमा (विशाल होना), गरिमा (भारी होना), लघिमा (हल्का होना), प्राप्ति (कुछ भी पा लेना), प्राकाम्य (हर इच्छा पूरी होना), ईशिता (प्रभुत्व) और वशिता (वश में करना)।

Meaning: Salutations to the eight siddhis: Anima (becoming tiny), Mahima (becoming vast), Garima (heaviness), Laghima (lightness), Prapti (reaching anything), Prakamya (fulfilling any wish), Ishita (lordship) and Vashita (control).

24.अष्ट-लक्ष्मी पूजाअङ्ग-पूजा · Worship of the limbs

ॐ आद्य-लक्ष्म्यै नमः।

ॐ विद्या-लक्ष्म्यै नमः।

ॐ सौभाग्य-लक्ष्म्यै नमः।

ॐ अमृत-लक्ष्म्यै नमः।

ॐ कमलाक्ष्यै नमः।

ॐ सत्य-लक्ष्म्यै नमः।

ॐ भोग-लक्ष्म्यै नमः।

ॐ योग-लक्ष्म्यै नमः।

अर्थ: आठ लक्ष्मियों को नमस्कार: आद्य-लक्ष्मी, विद्या-लक्ष्मी, सौभाग्य-लक्ष्मी, अमृत-लक्ष्मी, कमलाक्षी, सत्य-लक्ष्मी, भोग-लक्ष्मी और योग-लक्ष्मी।

Meaning: Salutations to the eight Lakshmis: Adya Lakshmi, Vidya Lakshmi, Saubhagya Lakshmi, Amrita Lakshmi, Kamalakshi, Satya Lakshmi, Bhoga Lakshmi and Yoga Lakshmi.

25.धूप-समर्पणम्धूप · Incense

धूप या अगरबत्ती जलाकर देवता को सुगन्ध अर्पित करें।

वनस्पति-रसोद्भूतो गन्धाढ्यः सुमनोहरः।

आघ्रेयः सर्व-देवानां, धूपोऽयं प्रति-गृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः धूपं समर्पयामि ॥

अर्थ: वनस्पतियों के रस से बनी, सुगन्ध से भरी, मनोहर और सब देवताओं के सूँघने योग्य यह धूप स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को धूप अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept this incense, born of the sap of trees, rich in fragrance and pleasing, fit to be smelt by all the gods. I offer incense to Goddess Lakshmi.

26.दीप-समर्पणम्दीप · Lamp

घी का दीपक जलाकर देवता को दिखाएँ।

साज्यं त्रिवर्ति-संयुक्तं वह्निना योजितं मया,

दीपं गृहाण देवेशि! त्रैलोक्य-तिमिरापहम्।

भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देव्यै परमात्मने।

त्राहि मां नरकात् घोरात् दीपोऽयं प्रति-गृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः दीपं समर्पयामि ॥

अर्थ: हे देवेशी! घी और तीन बत्तियों वाला, मेरा जलाया, तीनों लोकों का अन्धकार मिटाने वाला यह दीप स्वीकार करें। भक्ति से यह दीप परमात्म-स्वरूपा देवी को देता हूँ; मुझे घोर नरक से बचाइये और इसे स्वीकार कीजिये। श्री लक्ष्मी देवी को दीप अर्पित करता हूँ।

Meaning: O queen of the gods, accept this lamp of ghee with three wicks, lit by me, which removes the darkness of the three worlds. With devotion I give this lamp to the goddess, the supreme self; save me from dreadful hell and accept it. I offer the lamp to Goddess Lakshmi.

27.नैवेद्य-समर्पणम्नैवेद्य · Food offering

हाथ धोकर फल, मिठाई और पकवान का भोग लगाएँ। भोग पर जल छिड़ककर प्राण आदि पाँच आहुतियों के मन्त्र बोले जाते हैं।

शर्करा-खण्ड-खाद्यानि दधि-क्षीर-घृतानि च।

आहारो भक्ष्य-भोज्यं च नैवेद्यं प्रति-गृह्यताम्।

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः यथांशतः श्रीलक्ष्मी-देव्यै नैवेद्यं समर्पयामि -

ॐ प्राणाय स्वाहा।

ॐ अपानाय स्वाहा।

ॐ समानाय स्वाहा।

ॐ उदानाय स्वाहा।

ॐ व्यानाय स्वाहा ॥

अर्थ: शक्कर से बने मिष्ठान्न, दही, दूध, घी और खाने योग्य सब प्रकार का भोजन, यह नैवेद्य स्वीकार करें। श्री लक्ष्मी देवी को नैवेद्य अर्पित करता हूँ, फिर प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान, इन पाँच प्राणों को आहुति देता हूँ।

Meaning: Accept this food offering: sweets made with sugar, curd, milk and ghee, and every kind of food to eat. I offer naivedya to Goddess Lakshmi, then offer a portion to each of the five vital breaths: prana, apana, samana, udana and vyana.

28.आचमन-समर्पणम्/जल-समर्पणम्आचमन · Water to sip

पीने और मुख-शुद्धि के लिये जल अर्पित करें। नैवेद्य के बाद भी आचमन, हाथ-मुख धोने का जल दिया जाता है।

ततः पानीयं समर्पयामि इति उत्तरापोषणम्।

हस्त-प्रक्षालनं समर्पयामि। मुख-प्रक्षालनं।

करोद्वर्तनार्थे चन्दनं समर्पयामि।

अर्थ: अब भोजन के अन्त में पीने का जल, हाथ और मुख धोने का जल, और हाथों पर लगाने के लिये चन्दन अर्पित करता हूँ।

Meaning: Then I offer drinking water to close the meal, water to wash the hands and the mouth, and sandal paste to rub on the hands.

29.ताम्बूल-समर्पणम्ताम्बूल · Betel

पान का पत्ता, सुपारी, इलायची और लौंग अर्पित करें।

पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्ली-दलैर्युतम्।

कर्पूरैला-समायुक्तं ताम्बूलं प्रति-गृह्यताम्॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः मुख-वासार्थं पूगी-फलयुक्तं ताम्बूलं समर्पयामि ॥

अर्थ: पान के पत्तों के साथ उत्तम सुपारी, कपूर और इलायची सहित यह ताम्बूल स्वीकार करें। मुख-शुद्धि के लिये श्री लक्ष्मी देवी को सुपारी सहित पान अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept this tambula: the fine betel nut with betel leaves, with camphor and cardamom. I offer betel with nut to Goddess Lakshmi to freshen the mouth.

30.दक्षिणादक्षिणा · Gift

सिक्के या धन, भेंट के रूप में अर्पित करें।

हिरण्य-गर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः।

अनन्तपुण्य-फलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः सुवर्णपुष्प-दक्षिणां समर्पयामि ॥

अर्थ: हिरण्यगर्भ के गर्भ में स्थित, अग्नि का बीज यह स्वर्ण अनन्त पुण्य देने वाला है; इसलिये मुझे शान्ति दें। श्री लक्ष्मी देवी को स्वर्ण-पुष्प दक्षिणा अर्पित करता हूँ।

Meaning: This gold, the seed of fire held within Hiranyagarbha, gives endless merit; therefore grant me peace. I offer a gift of gold (dakshina) to Goddess Lakshmi.

31.प्रदक्षिणाप्रदक्षिणा · Circumambulation

बायें से दायें (दक्षिणावर्त) परिक्रमा करें; स्थान न हो तो अपने स्थान पर ही घूम लें। शिवलिङ्ग की आधी परिक्रमा की जाती है।

यानि कानि च पापानि जन्मान्तर-कृतानि च।

तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे॥

अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम।

तस्मात् कारुण्य-भावेन, क्षमस्व परमेश्वरि॥

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि ॥

अर्थ: जो भी पाप हुए हों, पिछले जन्मों के भी, वे प्रदक्षिणा के हर पग पर नष्ट हो जाते हैं। मेरा और कोई सहारा नहीं, आप ही मेरी शरण हैं। इसलिये करुणा करके मुझे क्षमा करें, हे परमेश्वरी। श्री लक्ष्मी देवी को प्रदक्षिणा अर्पित करता हूँ।

Meaning: Whatever sins were committed, even in past births, are destroyed at every step of the circumambulation. I have no other refuge; you alone are my refuge. So, out of compassion, forgive me, supreme goddess. I offer circumambulation to Goddess Lakshmi.

32.वन्दना-सहित पुष्पाञ्जलिःपुष्पाञ्जलि · Offering of flowers with prayer

अञ्जलि में पुष्प लेकर वन्दना-मन्त्र के साथ अर्पित करें।

करकृतं वा कायजं कर्मजं वा,

श्रवण-नयनजं वा मानसं वाऽपराधम्।

विदितमविदितं वा सर्वमेतत् क्षमस्व,

जय जय करुणाब्धे, श्रीमहा-लक्ष्मि त्राहि।

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै नमः मन्त्र-पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ॥

अर्थ: हाथ से, शरीर से, कर्म से, कान या आँख से, या मन से, जाने-अनजाने जो भी अपराध हुआ हो, वह सब क्षमा करें। हे करुणा के सागर श्री महालक्ष्मी, आपकी जय हो, मेरी रक्षा करें। श्री लक्ष्मी देवी को मन्त्र-पुष्पाञ्जलि अर्पित करता हूँ।

Meaning: Whatever wrong I have done with hands or body, by action, by ears or eyes, or in the mind, known or unknown, forgive it all. Victory to you, ocean of compassion, Mahalakshmi; protect me. I offer flowers with mantras to Goddess Lakshmi.

33.साष्टाङ्ग-प्रणामःनमस्कार · Prostration

साष्टाङ्ग, अर्थात् आठों अङ्गों से भूमि छूकर, प्रणाम करें।

ॐ भवानि! त्वं महा-लक्ष्मीः सर्व-काम-प्रदायिनी।

प्रसन्ना सन्तुष्टा भव देवि! लक्ष्म्यै नमोऽस्तु ते।

॥ अनेन पूजनेन श्रीलक्ष्मी देवी प्रीयतां नमो नमः॥

अर्थ: हे भवानी! आप ही सब कामनाएँ पूरी करने वाली महालक्ष्मी हैं; हे देवी, प्रसन्न और सन्तुष्ट हों। लक्ष्मी को नमस्कार। इस पूजा से श्री लक्ष्मी देवी प्रसन्न हों; उन्हें बार-बार नमस्कार।

Meaning: O Bhavani, you are Mahalakshmi, giver of every wish; be pleased and content, goddess. Salutations to Lakshmi. May Goddess Lakshmi be pleased by this worship; salutations again and again.

34.क्षमा-प्रार्थनाक्षमा-प्रार्थना · Asking forgiveness

पूजा में हुई ज्ञात-अज्ञात भूलों के लिये क्षमा माँगें और पूजा देवता को अर्पित करें।

आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम्॥

पूजा-कर्म न जानामि क्षमस्व परमेश्वरि॥

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्ति-हीनं सुरेश्वरि!

मया यत्पूजितं देवि! परिपूर्णं तदस्तु मे॥

अनेन यथा-मिलितोपचार-द्रव्यैः कृत-पूजनेन श्रीलक्ष्मी-देवी प्रीयताम्

॥ श्रीलक्ष्मी-देव्यै अर्पणमस्तु ॥

अर्थ: मैं न आवाहन जानता हूँ, न विसर्जन, न पूजा की विधि; हे परमेश्वरी, मुझे क्षमा करें। मन्त्र, क्रिया और भक्ति से रहित जो भी पूजा मैंने की, वह पूर्ण हो। जो सामग्री मिली, उससे की गयी इस पूजा से श्री लक्ष्मी देवी प्रसन्न हों। यह पूजा श्री लक्ष्मी देवी को समर्पित है।

Meaning: I do not know how to invoke you or to bid you farewell, nor how to worship; forgive me, supreme goddess. Whatever I worshipped without the right mantras, rites or devotion, may it be complete. May Goddess Lakshmi be pleased with this worship done with whatever offerings were at hand. This is offered to Goddess Lakshmi.

पूजा के बाद [आरती](https://nakshatrikaveda.com/puja/lakshmi?tab=aarti) करें और [चालीसा](https://nakshatrikaveda.com/puja/lakshmi?tab=chalisa) का पाठ करें।
