Maa Kali (माँ काली)
The Fierce Mother of Time, Destroyer of Negative Energies & Ego
षोडशोपचार और पञ्चोपचार क्या हैं?
देवता की सोलह सेवाओं (उपचारों) से की गयी पूजा षोडशोपचार कहलाती है। आमतौर पर गिनाये जाने वाले सोलह उपचार:
- आवाहन (Invocation)
- आसन (Seat)
- पाद्य (Water for the feet)
- अर्घ्य (Water for the head)
- आचमन (Water to sip)
- स्नान (Bath)
- वस्त्र (Clothes)
- यज्ञोपवीत (Sacred thread)
- गन्ध / चन्दन (Sandal paste)
- पुष्प (Flowers)
- धूप (Incense)
- दीप (Lamp)
- नैवेद्य (Food offering)
- ताम्बूल (Betel)
- प्रदक्षिणा (Circumambulation)
- पुष्पाञ्जलि (Offering of flowers with prayer)
पद्धतियों में नाम और क्रम थोड़े भिन्न होते हैं; ध्यान, स्वागत, आभूषण, आरती जैसे उपचार कई विधियों में जोड़े जाते हैं। समय कम हो तो पञ्चोपचार पूजा की जा सकती है: गन्ध / चन्दन, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य।
पूजा से पहले
स्नान कर स्वच्छ वस्त्र पहनें, प्रतिमा के सामने आसन पर बैठें, दीपक जलाएँ और सामग्री पास रख लें। फिर आचमन और पवित्रीकरण करें:
दाहिनी हथेली में थोड़ा जल लेकर प्रत्येक मन्त्र के साथ एक-एक बार, कुल तीन बार, जल पिएँ। फिर चौथे मन्त्र से हाथ धो लें।
ॐ केशवाय नमः स्वाहा।
ॐ नारायणाय नमः स्वाहा।
ॐ माधवाय नमः स्वाहा।
ॐ गोविन्दाय नमः। (हाथ धोएँ)
अर्थ: भगवान विष्णु के केशव, नारायण और माधव नामों से तीन आचमन कर शरीर-मन की शुद्धि, और गोविन्द नाम से हस्त-प्रक्षालन।
बायें हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ की अँगुलियों से अपने ऊपर और पूजा-सामग्री पर छिड़कें।
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥
ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु।
अर्थ: अपवित्र हो या पवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान विष्णु का स्मरण करता है वह भीतर-बाहर से शुद्ध हो जाता है। भगवान पुण्डरीकाक्ष पवित्र करें।
सङ्कल्प: दाहिने हाथ में जल, अक्षत और पुष्प लेकर तिथि, स्थान, अपना नाम-गोत्र और पूजा का उद्देश्य बोलें, फिर जल भूमि पर छोड़ दें।
माँ काली पूजा विधि (5 चरण)
प्रतिमा के सामने बैठकर देवता के रूप का मन में चिन्तन करें और ध्यान-मन्त्र पढ़ें।
प्रतिमा के, या देवी के प्रतीक रूप में रखी लेखनी-दावात के सामने बैठकर ध्यान करें।
ॐ सद्यश्छिन्नशिरः कृपाणमभयं हस्तैर्वरं बिभ्रतीं।
घोरास्यां शिरसां स्रजं सुरुचिरां उन्मुक्तकेशावलिम्॥
सृक्कासृक्प्रवहां श्मशाननिलयां श्रुत्योः शवालङ्कृतिं।
श्यामाङ्गीं कृत-मेखलां शव-करैर्देवीं भजे कालिकाम्॥
अर्थ: हाथों में तुरन्त कटा सिर, खड्ग, अभय और वर-मुद्रा धारण किये, भयंकर मुख वाली, सिरों की सुन्दर माला पहने, खुले केशों वाली, मुख के कोनों से रक्त बहाती, श्मशान में रहने वाली, कानों में शवों के आभूषण पहने, श्याम अङ्गों वाली, शवों के हाथों की करधनी धारण किये देवी कालिका का मैं भजन करता हूँ।
Meaning: I worship the goddess Kalika: holding in her hands a freshly severed head, a sword, and the gestures of fearlessness and boon; fierce-faced, wearing a lovely garland of heads, her hair loose; blood flowing from the corners of her mouth; dwelling in the cremation ground, with corpses as ear ornaments; dark-limbed, wearing a girdle of the hands of the dead.
आवाहन मुद्रा (दोनों हथेलियाँ जोड़कर, अँगूठे भीतर की ओर) से देवता को प्रतिमा में पधारने का निमन्त्रण दें। घर में नित्य पूजित प्रतिमा के लिये आवाहन नहीं किया जाता।
ॐ देवेशि! भक्ति सुलभे! परिवारसमिन्वते!
यावत् त्वां पूजयिष्यामि तावत् त्वं सुस्थिरा भव॥
दुष्पारे घोर-संसार-सागरे पतितं सदा।
त्रायस्व वरदे देवि! नमस्ते चित्-परात्मिके॥
ये देवा याश्च देव्यश्च चलितायां चलन्ति हि।
आवाहयामि तान् सर्वान् कालिके परमेश्वरि॥
प्राणान् रक्ष यशो रक्ष रक्ष दारान् सुतान् धनम्।
सर्व-रक्षा-करी यस्मात् त्वं हि देवि जगन्मये॥
प्रविश्य तिष्ठ यज्ञेऽस्मिन् यावत् पूजां करोम्यहम्।
सर्वानन्द-करे देवि! सर्वसिद्धिं प्रयच्छ मे॥
तिष्ठात्र कालिके मातः! सर्व-कल्याण-हेतवे।
पूजां गृहाण सुमुखि! नमस्ते शङ्कर-प्रिये॥
॥ श्रीमहा-काली-देवीम् आवाहयामि॥
अर्थ: हे भक्ति से सहज प्राप्त होने वाली, परिवार सहित देवेशी! जब तक मैं आपकी पूजा करूँ, तब तक यहाँ स्थिर रहें। कठिनाई से पार होने वाले भयानक संसार-सागर में मैं सदा गिरा रहा हूँ; हे वरदायिनी देवी, मेरी रक्षा करें; हे चित्-स्वरूपा परमात्मा, आपको नमस्कार। इस चलायमान जगत् में जो भी देव और देवियाँ विचरते हैं, हे कालिके परमेश्वरी, मैं उन सबका आवाहन करता हूँ। मेरे प्राणों की, यश की, पत्नी, सन्तान और धन की रक्षा करें, क्योंकि हे जगन्मयी देवी, आप ही सबकी रक्षा करने वाली हैं। इस अनुष्ठान में प्रवेश करके, जब तक मैं पूजा करूँ, विराजिये; हे सब आनन्द देने वाली देवी, मुझे सब सिद्धियाँ दें। हे माँ कालिके, सबके कल्याण के लिये यहाँ रहिये; हे सुमुखी, पूजा स्वीकार करें; हे शङ्कर-प्रिया, आपको नमस्कार। श्री महाकाली देवी का आवाहन करता हूँ।
Meaning: O queen of the gods, easily reached through devotion, together with your retinue, remain steady here for as long as I worship you. I have always fallen into the dreadful ocean of worldly life, so hard to cross; save me, boon-giving goddess; salutations to you, supreme self of pure consciousness. All the gods and goddesses who move in this moving world, I invoke them all, Kalika, supreme goddess. Protect my life, protect my good name, protect my wife, children and wealth, for you, goddess pervading the world, are the protector of all. Enter this rite and stay while I worship; goddess who gives all joy, grant me every success. Mother Kalika, stay here for the good of all; fair-faced one, accept the worship; beloved of Shankara, salutations to you. I invoke Goddess Mahakali.
अञ्जलि में पाँच पुष्प लेकर प्रतिमा के सामने छोड़ें; यह देवता के बैठने का आसन है।
नाना-रत्न-समायुक्तं कार्तस्वर-विभूषितम्।
आसनं देवि देवेशि! प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम्॥
॥ श्रीमहा-काली-दैव्यै आसनार्थे पञ्च-पुष्पाणि समर्पयामि॥
अर्थ: हे देवी देवेशी! अनेक रत्नों से जड़ा, सोने से सजा यह आसन प्रसन्न होकर स्वीकार करें। श्री महाकाली देवी को आसन के लिये पाँच पुष्प अर्पित करता हूँ।
Meaning: O goddess, queen of the gods, accept with pleasure this seat set with many jewels and adorned with gold. I offer five flowers to Goddess Mahakali as her seat.
इस पूजा का विशेष अङ्ग।
हर पंक्ति के साथ उसमें कहा उपचार (पाद्य, अर्घ्य, चन्दन-अक्षत, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, आचमन, ताम्बूल) क्रम से अर्पित करें।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः शिरसि अर्घ्यं समर्पयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः गन्धाक्षतान् समर्पयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः पुष्पं समर्पयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः धूपम् आघ्रापयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः दीपं दर्शयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः नैवेद्यं निवेदयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः आचमनीयं समर्पयामि।
ॐ श्रीकाली-देव्यै नमः ताम्बूलं समर्पयामि।
अर्थ: श्री काली देवी को नमस्कार: चरणों में पाद्य, सिर पर अर्घ्य, चन्दन और अक्षत, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, आचमन का जल और ताम्बूल अर्पित करता हूँ।
Meaning: Om, salutations to Goddess Kali: I offer padya at your feet, arghya on your head, sandal and rice, a flower, the fragrance of incense, the lamp, naivedya, water to sip, and tambula.
पूजा में हुई ज्ञात-अज्ञात भूलों के लिये क्षमा माँगें और पूजा देवता को अर्पित करें।
बायें हाथ में चन्दन, अक्षत और पुष्प लेकर दाहिने हाथ से लेखनी-दावात पर अर्पित करें और पूजा देवी को सौंप दें।
ॐ श्रीमहाकाल्यै नमः।
अनेन पूजनेन श्रीकाली देवी प्रीयताम्।
नमो नमः।
अर्थ: श्री महाकाली को नमस्कार। इस पूजा से श्री काली देवी प्रसन्न हों। उन्हें बार-बार नमस्कार।
Meaning: Om, salutations to Mahakali. May Goddess Kali be pleased by this worship. Salutations again and again.
