NAKSHATRIKAVEDA
Sign In
All Deities & Festivals
Lord Krishna

Lord Krishna (श्री कृष्ण)

The Supreme Personality of Godhead, Flute Player of Vrindavan

Not sure which pooja is for what?
The Pooja Guide explains what common poojas are traditionally performed for.
Pooja Guide
षोडशोपचार और पञ्चोपचार क्या हैं?

देवता की सोलह सेवाओं (उपचारों) से की गयी पूजा षोडशोपचार कहलाती है। आमतौर पर गिनाये जाने वाले सोलह उपचार:

  1. आवाहन (Invocation)
  2. आसन (Seat)
  3. पाद्य (Water for the feet)
  4. अर्घ्य (Water for the head)
  5. आचमन (Water to sip)
  6. स्नान (Bath)
  7. वस्त्र (Clothes)
  8. यज्ञोपवीत (Sacred thread)
  9. गन्ध / चन्दन (Sandal paste)
  10. पुष्प (Flowers)
  11. धूप (Incense)
  12. दीप (Lamp)
  13. नैवेद्य (Food offering)
  14. ताम्बूल (Betel)
  15. प्रदक्षिणा (Circumambulation)
  16. पुष्पाञ्जलि (Offering of flowers with prayer)

पद्धतियों में नाम और क्रम थोड़े भिन्न होते हैं; ध्यान, स्वागत, आभूषण, आरती जैसे उपचार कई विधियों में जोड़े जाते हैं। समय कम हो तो पञ्चोपचार पूजा की जा सकती है: गन्ध / चन्दन, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य।

जन्माष्टमी पर बालकृष्ण की नई प्रतिमा की पूजा, पुरुषसूक्त और श्रीसूक्त की ऋचाओं के साथ।

पूजा से पहले

स्नान कर स्वच्छ वस्त्र पहनें, प्रतिमा के सामने आसन पर बैठें, दीपक जलाएँ और सामग्री पास रख लें। फिर आचमन और पवित्रीकरण करें:

आचमन (Achaman)

दाहिनी हथेली में थोड़ा जल लेकर प्रत्येक मन्त्र के साथ एक-एक बार, कुल तीन बार, जल पिएँ। फिर चौथे मन्त्र से हाथ धो लें।

ॐ केशवाय नमः स्वाहा।

ॐ नारायणाय नमः स्वाहा।

ॐ माधवाय नमः स्वाहा।

ॐ गोविन्दाय नमः। (हाथ धोएँ)

अर्थ: भगवान विष्णु के केशव, नारायण और माधव नामों से तीन आचमन कर शरीर-मन की शुद्धि, और गोविन्द नाम से हस्त-प्रक्षालन।

पवित्रीकरण (Pavitrikaran)

बायें हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ की अँगुलियों से अपने ऊपर और पूजा-सामग्री पर छिड़कें।

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥

ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु।

अर्थ: अपवित्र हो या पवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान विष्णु का स्मरण करता है वह भीतर-बाहर से शुद्ध हो जाता है। भगवान पुण्डरीकाक्ष पवित्र करें।

सङ्कल्प: दाहिने हाथ में जल, अक्षत और पुष्प लेकर तिथि, स्थान, अपना नाम-गोत्र और पूजा का उद्देश्य बोलें, फिर जल भूमि पर छोड़ दें।

श्री कृष्ण पूजा विधि (23 चरण)

1.ध्यानम्ध्यान · Meditation

प्रतिमा के सामने बैठकर देवता के रूप का मन में चिन्तन करें और ध्यान-मन्त्र पढ़ें।

ॐ तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शंखगदार्युदायुधम्।

श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम्॥

महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डलत्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम्।

उद्दामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिभिर्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत॥

ध्यायेत् चतुर्भुजं कृष्णं शंखचक्रगदाधरम्।

पीतम्बरधरं देवं मालाकौस्तुभभूषितम्॥

ॐ श्रीकृष्णाय नमः। ध्यानात् ध्यानं समर्पयामि॥

अर्थ: वसुदेव ने उस अद्भुत बालक को देखा: कमल जैसे नेत्र, चार भुजाएँ, शङ्ख, गदा आदि आयुध लिये, श्रीवत्स चिह्न से युक्त, गले में चमकता कौस्तुभ, पीताम्बर पहने, घने मेघ जैसे सुन्दर, बहुमूल्य वैदूर्य के मुकुट और कुण्डलों की आभा से चमकते घने केश, उत्तम करधनी, बाजूबन्द और कङ्गनों से शोभायमान। शङ्ख, चक्र और गदा धारण किये, पीताम्बरधारी, माला और कौस्तुभ से सजे चतुर्भुज कृष्ण का ध्यान करें। श्री कृष्ण को नमस्कार; ध्यान अर्पित करता हूँ।

Meaning: Vasudeva beheld that wondrous child: lotus-eyed, four-armed, holding the conch, mace and other weapons, marked with the Shrivatsa, the Kaustubha shining at his throat, in yellow silk, lovely as a dense rain-cloud, his thick locks lit by the glow of a precious cat's-eye crown and earrings, resplendent with a fine girdle, armlets and bracelets. Meditate on four-armed Krishna holding conch, discus and mace, the god in yellow garments, adorned with a garland and the Kaustubha. Om, salutations to Shri Krishna; I offer meditation.

2.आवाहनम्आवाहन · Invocation

आवाहन मुद्रा (दोनों हथेलियाँ जोड़कर, अँगूठे भीतर की ओर) से देवता को प्रतिमा में पधारने का निमन्त्रण दें। घर में नित्य पूजित प्रतिमा के लिये आवाहन नहीं किया जाता।

ॐ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्।

स भूमिं विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्॥

आगच्छ देवदेवेश तेजोराशे जगत्पते।

क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुरसत्तम॥

आवाहयामि देव त्वां वसुदेवकुलोद्भवम्।

प्रतिमायां सुवर्णादिनिर्मितायां यथाविधि॥

कृष्णं च बलभद्रं च वसुदेवं च देवकीम्।

नन्दगोपं यशोदां च सुभद्रां तत्र पूजयेत्॥

आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भो यथावशं चरति देवेषः।

घोषा इदस्य शर्ण्विरे न रूपं तस्मै वाताय हविषा विधेम॥

ॐ श्रीक्लींकृष्णाय नमः। सपरिवारं श्रीबालकृष्णम् आवाहयामि॥

अर्थ: पुरुष के हजारों सिर, हजारों आँखें और हजारों पैर हैं; वह पृथ्वी को चारों ओर से घेरकर उससे दस अंगुल आगे भी स्थित है। हे देवेश, तेज के भण्डार, जगत्पति, पधारिये; हे सुरश्रेष्ठ, मेरे द्वारा की जा रही पूजा स्वीकार करें। हे वसुदेव-कुल में जन्मे देव, सोने आदि से बनी इस प्रतिमा में मैं विधिपूर्वक आपका आवाहन करता हूँ। वहाँ कृष्ण, बलभद्र, वसुदेव, देवकी, नन्दगोप, यशोदा और सुभद्रा की पूजा करें। वे देवताओं की आत्मा और जगत् के गर्भ हैं, अपनी इच्छा से विचरते हैं; उनकी ध्वनि सुनायी देती है पर रूप नहीं दिखता; उन वायु-रूप देव को हम हवि अर्पित करते हैं। श्री (क्लीं) कृष्ण को नमस्कार; परिवार सहित श्री बालकृष्ण का आवाहन करता हूँ।

Meaning: The Purusha has a thousand heads, a thousand eyes, a thousand feet; pervading the earth on every side, he extends ten fingers beyond it. Come, lord of gods, mass of radiance, lord of the world; best of gods, accept the worship I am about to perform. O Lord born in the line of Vasudeva, I invoke you, as prescribed, into this image of gold or other metal. There one should worship Krishna, Balabhadra, Vasudeva, Devaki, Nandagopa, Yashoda and Subhadra. He is the self of the gods and the womb of the world; this god moves as he wills; his sounds are heard but his form is not seen; to him, the wind, we offer oblation. Om, salutations to Shri Krishna (with the seed syllable klim); I invoke Bala Krishna with his family.

3.आसनम्आसन · Seat

अञ्जलि में पाँच पुष्प लेकर प्रतिमा के सामने छोड़ें; यह देवता के बैठने का आसन है।

पुरुष एवेदगं सर्वम् यद्भूतं यच्छ भव्यम्।

उतामृतत्वस्येशानः यदन्नेनातिरोहति॥

राजाधिराज राजेन्द्र बालकृष्ण महीपते।

रत्नसिंहासनं तुभ्यं दास्यामि स्वीकुरु प्रभो॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। आसनं समर्पयामि॥

अर्थ: जो कुछ हुआ है और जो होगा, यह सब पुरुष ही है; वह अमरता का स्वामी है और अन्न से बढ़ने वाले जगत् से परे है। हे राजाधिराज, राजेन्द्र, पृथ्वीपति बालकृष्ण! आपको रत्नों का सिंहासन देता हूँ, हे प्रभु, स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; आसन अर्पित करता हूँ।

Meaning: All this is the Purusha, whatever has been and whatever will be; he is lord of immortality and rises beyond what grows by food. O king of kings, lord of kings, Bala Krishna, ruler of the earth, I give you a jewelled throne; accept it, Lord. Om, salutations to Bala Krishna; I offer a seat.

4.पाद्यम्पाद्य · Water for the feet

चरण धोने के लिये प्रतिमा के चरणों में जल अर्पित करें।

एतावानस्य महिमा अतो ज्यायागंश्च पूरुषः।

पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि॥

अच्युतानन्द गोविन्द प्रणतार्तिविनाशन।

पाहि मां पुण्डरीकाक्ष प्रसीद पुरुषोत्तम॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। पादयोः पाद्यं समर्पयामि॥

अर्थ: इतनी उसकी महिमा है, और पुरुष इससे भी बड़ा है: सारे प्राणी उसका एक पाद हैं, उसके तीन अमर पाद स्वर्ग में हैं। हे अच्युत, आनन्दमय गोविन्द, शरणागतों का दुःख मिटाने वाले, कमल-नयन, मेरी रक्षा करें; हे पुरुषोत्तम, प्रसन्न हों। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; चरणों में पाद्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: Such is his greatness, and the Purusha is greater still: all beings are one quarter of him; three quarters, immortal, are in heaven. O imperishable, blissful Govinda, who ends the pain of those who bow to you, protect me, lotus-eyed one; be gracious, supreme being. Om, salutations to Bala Krishna; I offer padya at your feet.

5.अर्घ्यम्अर्घ्य · Water for the head

चन्दन, पुष्प और अक्षत मिला जल शिर के अभिषेक के लिये अर्पित करें।

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवात्पुनः।

ततो विश्वङ्व्यक्रामत् साशनानशने अभि॥

परिपूर्ण परानन्द नमो कृष्णाय वेधसे।

गृहाणार्घ्यं मया दत्तं कृष्ण विष्णो जनार्दन॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। अर्घ्यं समर्पयामि॥

अर्थ: तीन पादों से पुरुष ऊपर उठा, उसका एक पाद यहाँ फिर प्रकट हुआ, और उससे वह खाने वाले और न खाने वाले सब में फैल गया। पूर्ण, परम आनन्द-स्वरूप सृष्टिकर्ता कृष्ण को नमस्कार; हे कृष्ण, विष्णु, जनार्दन, मेरा दिया अर्घ्य स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; अर्घ्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: With three quarters the Purusha rose up; one quarter of him came to be here again, and from it he spread out everywhere, over what eats and what does not. Salutations to Krishna the creator, complete, supreme bliss; O Krishna, Vishnu, Janardana, accept this arghya I give. Om, salutations to Bala Krishna; I offer arghya.

6.आचमनीयम्आचमन · Water to sip

पीने और मुख-शुद्धि के लिये जल अर्पित करें। नैवेद्य के बाद भी आचमन, हाथ-मुख धोने का जल दिया जाता है।

तस्माद्विराडजायत विराजो अधि पूरुषः।

स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः॥

नमः सत्याय शुद्धाय नित्याय ज्ञानरूपिणे।

गृहाणाचमनं कृष्ण सर्वलोकैकनायक॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। आचमनीयं समर्पयामि॥

अर्थ: उससे विराट् उत्पन्न हुआ, और विराट् से पुरुष; जन्म लेकर वह पृथ्वी के आगे-पीछे सब ओर फैल गया। सत्य, शुद्ध, नित्य और ज्ञान-स्वरूप को नमस्कार; हे सब लोकों के एकमात्र नायक कृष्ण, आचमन स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; आचमनीय अर्पित करता हूँ।

Meaning: From him the Viraj was born, and from the Viraj the Purusha; once born he spread beyond the earth, behind and before. Salutations to the true, the pure, the eternal, whose form is knowledge; O Krishna, sole leader of all the worlds, accept this water to sip. Om, salutations to Bala Krishna; I offer achamana.

7.स्नानम्स्नान · Bath

जल, या क्रम से दूध, दही, घी, शहद और शक्कर (पञ्चामृत) से स्नान कराएँ; अन्त में शुद्ध जल से।

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत।

वसन्तो अस्यासीदाज्यम् ग्रीष्म इध्मश्शरद्धविः॥

ब्रह्माण्डोदरमध्यस्थैर्स्तिथैश्च यदुनन्दन।

स्नापयिष्याम्यहं भक्त्या त्वं गृहाण जनार्दन॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। मलापकर्षस्नानं समर्पयामि॥

अर्थ: जब देवताओं ने पुरुष को हवि बनाकर यज्ञ किया, तब वसन्त उसका घी, ग्रीष्म ईंधन और शरद् हवि बना। हे यदुनन्दन, ब्रह्माण्ड के भीतर स्थित जलों से मैं भक्तिपूर्वक आपको स्नान कराऊँगा; हे जनार्दन, स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; स्नान अर्पित करता हूँ।

Meaning: When the gods performed the sacrifice with the Purusha as the offering, spring was its ghee, summer its fuel, autumn its oblation. O joy of the Yadus, I will bathe you with devotion in the waters held within the universe; accept it, Janardana. Om, salutations to Bala Krishna; I offer the cleansing bath.

8.वस्त्रम्वस्त्र · Clothes

नये वस्त्र, या उनके प्रतीक रूप में मौली (कलावा), अर्पित करें।

ॐ तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रतः।

तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये॥

ॐ उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह।

प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे॥

तप्तकाञ्चनसंकाशं पीताम्बरम् इदं हरे।

संगृहाण जगन्नाथ बालकृष्ण नमोऽस्तुते॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। वस्त्रयुग्मं समर्पयामि॥

अर्थ: पहले उत्पन्न उस पुरुष को उन्होंने कुशा पर अभिषिक्त किया; उसी से देवताओं, साध्यों और ऋषियों ने यज्ञ किया। देवताओं के सखा कीर्ति और रत्नों के साथ मेरे पास आयें; मैं इस राष्ट्र में जन्मा हूँ, वे मुझे कीर्ति और समृद्धि दें। हे हरि, जगन्नाथ! तपे सोने जैसा चमकता यह पीताम्बर स्वीकार करें; हे बालकृष्ण, आपको नमस्कार। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; दो वस्त्र अर्पित करता हूँ।

Meaning: They consecrated on the sacred grass that Purusha, born first; with him the gods, the Sadhyas and the sages performed the sacrifice. May the friend of the gods come to me with fame and jewels; I am born in this land, may he grant me fame and plenty. O Hari, lord of the world, accept this yellow garment shining like molten gold; Bala Krishna, salutations to you. Om, salutations to Bala Krishna; I offer a pair of garments.

9.यज्ञोपवीतम्यज्ञोपवीत · Sacred thread

जनेऊ अर्पित करें। यह पुरुष देवताओं को दिया जाता है।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम्।

पशूगँस्तागंश्चक्रे वायव्यान् आरण्यान् ग्राम्याश्च ये॥

क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम्।

अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात्॥

श्रीबालकृष्ण देवेश श्रीधरानन्त राघव।

ब्रह्मसूत्रं चोत्तरीयं गृहाण यदुनन्दन॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। यज्ञोपवीतं समर्पयामि॥

अर्थ: सर्वहुत यज्ञ से दही मिला घी एकत्र हुआ; उससे उसने आकाश, वन और गाँव के पशु-पक्षी बनाये। भूख-प्यास रूपी मैल वाली ज्येष्ठा अलक्ष्मी का मैं नाश करता हूँ; मेरे घर से सारा अभाव और दरिद्रता दूर करें। हे बालकृष्ण, देवेश, श्रीधर, अनन्त, राघव, यदुनन्दन, यज्ञोपवीत और उत्तरीय स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; यज्ञोपवीत अर्पित करता हूँ।

Meaning: From that sacrifice in which all was offered, the curdled ghee was gathered; from it he made the creatures of the air, of the forest and of the village. I drive away Alakshmi, the elder sister, the stain of hunger and thirst; remove from my home all lack and want. O Bala Krishna, lord of gods, Shridhara, Ananta, Raghava, joy of the Yadus, accept the sacred thread and upper cloth. Om, salutations to Bala Krishna; I offer the sacred thread.

10.गन्धःगन्ध / चन्दन · Sandal paste

चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे।

छन्दागंसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत॥

गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्।

ईश्वरीगं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥

कुंकुमागुरु कस्तूरी कर्पूरं चन्दनं तथा।

तुभ्यं दास्यामि राजेन्द्र श्रीकृष्ण स्वीकुरु प्रभो॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। गन्धं समर्पयामि॥

अर्थ: सर्वहुत यज्ञ से ऋचाएँ और साम उत्पन्न हुए; उसी से छन्द और उसी से यजुः उत्पन्न हुए। सुगन्ध से पहचानी जाने वाली, अजेय, सदा पुष्ट, गो-धन से सम्पन्न, सब प्राणियों की ईश्वरी श्री का मैं यहाँ आवाहन करता हूँ। हे राजेन्द्र श्री कृष्ण! कुमकुम, अगर, कस्तूरी, कपूर और चन्दन आपको देता हूँ, हे प्रभु, स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; गन्ध अर्पित करता हूँ।

Meaning: From that sacrifice in which all was offered, the Rig and Sama hymns were born; from it the metres were born, and from it the Yajus. I call here Shri, known by fragrance, unconquerable, ever nourished, rich in cattle, ruler of all beings. O king of kings, Shri Krishna, I give you kumkum, agar, musk, camphor and sandal; accept them, Lord. Om, salutations to Bala Krishna; I offer fragrance.

11.आभरणम्आभूषण · Ornaments

शृंगार के लिये आभूषण अर्पित करें।

वज्रमाणिक्यवैदूर्यमुक्ताविद्रूममण्डितम्‌।

पुष्परागसमायुक्तं भूषणं प्रतिगृह्यताम्‌॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। आभरणानि समर्पयामि॥

अर्थ: हीरा, माणिक, वैदूर्य, मोती, मूँगा और पुखराज से जड़े ये आभूषण स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; आभूषण अर्पित करता हूँ।

Meaning: Accept these ornaments adorned with diamond, ruby, cat's-eye, pearl, coral and topaz. Om, salutations to Bala Krishna; I offer ornaments.

12.नाना-परिमलद्रव्यम्गन्ध / चन्दन · Sandal paste

चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।

ॐ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं जयाया हेतिं परिबाधमानः।

हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान्पुमान्पुमांसं परिपातु विश्वतः॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। नाना परिमलद्रव्यं समर्पयामि॥

अर्थ: सर्प की कुण्डलियों की तरह यह भुजा को लपेटता है और प्रत्यञ्चा की चोट रोकता है; सब कौशल जानने वाला यह हस्तत्राण पुरुष की सब ओर से रक्षा करे। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; अनेक सुगन्धित द्रव्य अर्पित करता हूँ।

Meaning: Like a serpent with its coils it winds round the arm, warding off the bowstring's blow; may this hand-guard, knowing every skill, protect the man on every side. Om, salutations to Bala Krishna; I offer various fragrant substances.

13.पुष्पम्पुष्प · Flowers

ऋतु के पुष्प, माला और देवता के प्रिय पत्र (जैसे बिल्वपत्र, दूर्वा) अर्पित करें।

माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो।

मया हृतानि पूजार्थं पुष्पाणि प्रतिगृह्यताम्॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। पुष्पाणि समर्पयामि॥

अर्थ: हे प्रभु! मेरी लायी सुगन्धित मालाएँ, मालती आदि पुष्प पूजा के लिये स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; पुष्प अर्पित करता हूँ।

Meaning: O Lord, accept for worship these fragrant garlands, malati and other flowers that I have brought. Om, salutations to Bala Krishna; I offer flowers.

14.अथ अङ्गपूजाअङ्ग-पूजा · Worship of the limbs

बायें हाथ में चन्दन, अक्षत और पुष्प लेकर हर नाम-मन्त्र के साथ प्रतिमा के उस अङ्ग के पास दाहिने हाथ से अर्पित करें।

ॐ गोविन्दाय नमः। पादौ पूजयामि॥

ॐ माधवाय नमः। जंघे पूजयामि॥

ॐ मधुसूदनाय नमः। कटी पूजयामि॥

ॐ पद्मनाभाय नमः। नाभिं पूजयामि॥

ॐ हृषीकेशाय नमः। हृदयं पूजयामि॥

ॐ संकर्षणाय नमः। स्तनौ पूजयामि॥

ॐ वामनाय नमः। बाहू पूजयामि॥

ॐ दैत्यसूदनाय नमः। हस्तौ पूजयामि॥

ॐ हरिकेशाय नमः। कण्ठं पूजयामि॥

ॐ चारुमुखाय नमः। मुखं पूजयामि॥

ॐ त्रिविक्रमाय नमः। नासिकां पूजयामि॥

ॐ पुण्डरीकाक्षाय नमः। नेत्रे पूजयामि॥

ॐ नृसिंहाय नमः। श्रोत्रे पूजयामि॥

ॐ उपेन्द्राय नमः। ललाटं पूजयामि॥

ॐ हरये नमः। शिरः पूजयामि॥

ॐ श्रीकृष्णाय नमः। सर्वाङ्गं पूजयामि॥

अर्थ: गोविन्द को नमस्कार, चरणों की पूजा करता हूँ; माधव को, पिण्डलियों की; मधुसूदन को, कटि की; पद्मनाभ को, नाभि की; हृषीकेश को, हृदय की; सङ्कर्षण को, वक्ष की; वामन को, भुजाओं की; दैत्यसूदन को, हाथों की; हरिकेश को, कण्ठ की; चारुमुख को, मुख की; त्रिविक्रम को, नासिका की; पुण्डरीकाक्ष को, नेत्रों की; नृसिंह को, कानों की; उपेन्द्र को, ललाट की; हरि को, सिर की; श्री कृष्ण को, सब अङ्गों की।

Meaning: Salutations to Govinda, I worship the feet; to Madhava, the shanks; to Madhusudana, the waist; to Padmanabha, the navel; to Hrishikesha, the heart; to Sankarshana, the chest; to Vamana, the arms; to the slayer of demons, the hands; to Harikesha, the throat; to the fair-faced one, the face; to Trivikrama, the nose; to the lotus-eyed one, the eyes; to Nrisimha, the ears; to Upendra, the forehead; to Hari, the head; to Shri Krishna, the whole body.

15.धूपःधूप · Incense

धूप या अगरबत्ती जलाकर देवता को सुगन्ध अर्पित करें।

वनस्पत्युद्भवो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।

बालकृष्ण महीपाल धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन्।

मुखं किमस्य कौ बाहू कावूरू पादावुच्येते॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। धूपम् आघ्रापयामि॥

अर्थ: हे पृथ्वीपति बालकृष्ण! वनस्पतियों से बनी, उत्तम सुगन्ध से भरी यह दिव्य धूप स्वीकार करें। जब उन्होंने पुरुष का विभाजन किया, तो उसे कितने भागों में बाँटा? उसका मुख क्या था, भुजाएँ क्या, और जाँघें व पैर किन्हें कहा गया? श्री बालकृष्ण को नमस्कार; धूप अर्पित करता हूँ।

Meaning: O Bala Krishna, ruler of the earth, accept this divine incense, born of trees, rich in the finest fragrance. When they divided the Purusha, into how many parts did they arrange him? What was his mouth, what his arms, what are called his thighs and feet? Om, salutations to Bala Krishna; I offer the fragrance of incense.

16.दीपःदीप · Lamp

घी का दीपक जलाकर देवता को दिखाएँ।

साज्यं त्रिवर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया।

गृहाण मङ्गलं दीपं त्रैलोक्यतिमिरापहम्॥

भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने।

त्राहि मां नरकात् घोरात् दीपो ज्योतिर्नमोस्तुते॥

ब्राह्मणोस्य मुखमासीत् बाहू राजन्यः कृतः।

ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यागं शूद्रो अजायत॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। दीपं दर्शयामि॥

अर्थ: घी और तीन बत्तियों वाला, मेरा जलाया, तीनों लोकों का अन्धकार मिटाने वाला यह मङ्गल दीप स्वीकार करें। भक्ति से यह दीप परमात्मा को देता हूँ; मुझे घोर नरक से बचाइये; हे दीप-ज्योति, आपको नमस्कार। ब्राह्मण उसका मुख था, क्षत्रिय उसकी भुजाएँ बना, वैश्य उसकी जाँघें, और उसके पैरों से शूद्र उत्पन्न हुआ। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; दीप दिखाता हूँ।

Meaning: Accept this auspicious lamp of ghee with three wicks, lit by me, which removes the darkness of the three worlds. With devotion I give this lamp to the supreme lord; save me from dreadful hell; O light of the lamp, salutations to you. The Brahmin was his mouth, the warrior was made his arms, his thighs the Vaishya, and from his feet the Shudra was born. Om, salutations to Bala Krishna; I show the lamp.

17.नैवेद्यम्नैवेद्य · Food offering

हाथ धोकर फल, मिठाई और पकवान का भोग लगाएँ। भोग पर जल छिड़ककर प्राण आदि पाँच आहुतियों के मन्त्र बोले जाते हैं।

ॐ कृष्णाय विद्महे। बलभद्राय धीमहि।

तन्नो विष्णु प्रचोदयात्॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः।

निर्विषीकरणार्थे तार्क्षमुद्रा।

अमृतीकरणार्थे धेनुमुद्रा।

पवित्रीकरणार्थे शङ्खमुद्रा।

संरक्षणार्थे चक्रमुद्रा।

विपुलमयकरणार्थे मेरुमुद्रा।

ॐ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामि।

भोः! स्वामिन् भोजनार्थम् आगच्छ।

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः।

अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा।

ॐ प्राणात्मने नारायणाय स्वाहा।

ॐ अपानात्मने वासुदेवाय स्वाहा।

ॐ व्यानात्मने सङ्कर्षणाय स्वाहा।

ॐ उदानात्मने प्रद्युम्नाय स्वाहा।

ॐ समानात्मने अनिरुद्धाय स्वाहा।

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः।

नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे अचलां कुरु।

ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥

श्रीकृष्ण नमस्तुभ्यं महानैवेद्यमुत्तमम्।

संगृहाण सुरश्रेष्ठिन् भक्तिमुक्तिप्रदायकम्॥

ॐ चन्द्रमा मनसो जातः चक्षोः सूर्यो अजायत।

मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत॥

ॐ आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम्।

सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। नैवेद्यं समर्पयामि॥

सर्वत्र अमृतापिधानमसि स्वाहा॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। उत्तरापोषणं समर्पयामि॥

अर्थ: हम कृष्ण को जानते हैं, बलभद्र का ध्यान करते हैं; विष्णु हमें प्रेरित करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार। विष दूर करने के लिये गरुड़-मुद्रा, अमृत बनाने के लिये धेनु-मुद्रा, पवित्र करने के लिये शङ्ख-मुद्रा, रक्षा के लिये चक्र-मुद्रा और भरपूर करने के लिये मेरु-मुद्रा दिखाएँ। सत्य और ऋत से मैं चारों ओर जल छिड़कता हूँ। हे स्वामी, भोजन के लिये पधारिये। आप नीचे बिछा अमृत हैं, स्वाहा। प्राण-रूप नारायण, अपान-रूप वासुदेव, व्यान-रूप सङ्कर्षण, उदान-रूप प्रद्युम्न और समान-रूप अनिरुद्ध को आहुति। हे देव, यह नैवेद्य स्वीकार करें और मेरी भक्ति अटल करें; मुझे यहाँ मनचाहा वर और परलोक में उत्तम गति दें। हे श्री कृष्ण, आपको नमस्कार; हे सुरश्रेष्ठ, भक्ति और मुक्ति देने वाला यह उत्तम महानैवेद्य स्वीकार करें। उसके मन से चन्द्रमा, आँखों से सूर्य, मुख से इन्द्र और अग्नि, और प्राण से वायु उत्पन्न हुए। हे अग्निदेव, आर्द्र, पुष्करिणी जैसी, पुष्टि देने वाली, स्वर्ण-वर्णा, सोने की माला वाली, सूर्य जैसी तेजस्वी लक्ष्मी को मेरे पास लाइये। श्री बालकृष्ण को नैवेद्य अर्पित करता हूँ। आप ऊपर का अमृत-आवरण हैं, स्वाहा। भोजन के अन्त का जल अर्पित करता हूँ।

Meaning: We know Krishna, we meditate on Balabhadra; may Vishnu inspire us. Salutations to Bala Krishna. Show the Garuda mudra to remove poison, the cow mudra to make it nectar, the conch mudra to purify, the discus mudra to protect, the Meru mudra to make it plentiful. With truth and right I sprinkle around it. O Lord, come to eat. You are the nectar spread beneath, svaha. Offerings to Narayana as prana, Vasudeva as apana, Sankarshana as vyana, Pradyumna as udana and Aniruddha as samana. O Lord, accept this naivedya and make my devotion unshakeable; grant me the boon I desire here and the highest state hereafter. O Shri Krishna, salutations to you; best of gods, accept this great and excellent naivedya, which grants devotion and liberation. The moon was born from his mind, the sun from his eyes, Indra and Agni from his mouth, and the wind from his breath. O Agni, bring me Lakshmi: moist, of the lotus pond, nourishing, golden, garlanded with gold, radiant as the sun. I offer naivedya to Bala Krishna. You are the nectar covering above, svaha. I offer water to close the meal.

18.ताम्बूलम्ताम्बूल · Betel

पान का पत्ता, सुपारी, इलायची और लौंग अर्पित करें।

पूगीफलं सताम्बूलं नागवल्लिदलैर्युतम्।

ताम्बूलं गृह्यतां कृष्ण एलालवङ्गसंयुतम्॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। सपूगीफलं ताम्बूलं समर्पयामि॥

अर्थ: हे कृष्ण! पान के पत्तों के साथ सुपारी, इलायची और लौंग सहित यह ताम्बूल स्वीकार करें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; सुपारी सहित ताम्बूल अर्पित करता हूँ।

Meaning: O Krishna, accept this tambula: betel leaves with betel nut, cardamom and clove. Om, salutations to Bala Krishna; I offer betel with nut.

19.दक्षिणादक्षिणा · Gift

सिक्के या धन, भेंट के रूप में अर्पित करें।

हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः।

अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। दक्षिणां समर्पयामि॥

अर्थ: हिरण्यगर्भ के गर्भ में स्थित, अग्नि का बीज यह स्वर्ण अनन्त पुण्य देने वाला है; इसलिये मुझे शान्ति दें। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; दक्षिणा अर्पित करता हूँ।

Meaning: This gold, the seed of fire held within Hiranyagarbha, gives endless merit; therefore grant me peace. Om, salutations to Bala Krishna; I offer dakshina.

20.महानीराजनम्नीराजन / आरती · Lamp waving

थाली में कपूर या घी का दीपक जलाकर आरती करें।

ॐ श्रिये जात श्रिय आनिर्याय श्रियं वयो जनितृभ्यो दधातु।

श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भजंति सद्यः सविता विदध्यून्।

श्रिय एवैनं तच्छ्रियामादधाति। सन्ततमृचा वषट्कृत्यं

सन्धत्तं सन्धीयते प्रजया पशुभिः। य एवं वेद॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। महानीराजनं दीपं समर्पयामि॥

अर्थ: श्री (समृद्धि) का वैदिक मन्त्र: श्री के लिये जन्मा और श्री के लिये आगे बढ़ने वाला अपने जनकों को श्री और आयु दे; श्री को धारण करने वाले अमरता पाते हैं। जो यह जानता है, वह श्री, सन्तान और पशु-धन से जुड़ा रहता है। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; महानीराजन का दीप अर्पित करता हूँ।

Meaning: A Vedic verse on prosperity (Shri): born for prosperity and going forth for prosperity, may he grant prosperity and long life to those who begot him; clothed in prosperity they reach immortality. He who knows this is joined with prosperity, with offspring and with cattle. Om, salutations to Bala Krishna; I offer the great aarti lamp.

21.प्रदक्षिणाप्रदक्षिणा · Circumambulation

बायें से दायें (दक्षिणावर्त) परिक्रमा करें; स्थान न हो तो अपने स्थान पर ही घूम लें। शिवलिङ्ग की आधी परिक्रमा की जाती है।

ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्षम् शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत।

पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात् तथा लोकाँ अकल्पयन्॥

आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम्।

चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥

यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च।

तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणे पदे पदे॥

अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम।

तस्मात् कारुण्यभावेन रक्ष मां यदुनन्दन॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। प्रदक्षिणां समर्पयामि॥

अर्थ: उसकी नाभि से अन्तरिक्ष, सिर से आकाश, पैरों से पृथ्वी और कान से दिशाएँ बनीं; इस प्रकार लोकों की रचना हुई। हे अग्निदेव, आर्द्र, पुष्करिणी जैसी, पुष्टि देने वाली, पिङ्गल वर्ण वाली, कमल की माला वाली, चन्द्रमा जैसी, स्वर्णमयी लक्ष्मी को मेरे पास लाइये। जो भी पाप हुए हों, पिछले जन्मों के भी, वे प्रदक्षिणा के हर पग पर नष्ट हो जाते हैं। मेरा और कोई सहारा नहीं, आप ही मेरी शरण हैं; इसलिये करुणा करके मेरी रक्षा करें, हे यदुनन्दन। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; प्रदक्षिणा अर्पित करता हूँ।

Meaning: From his navel came the mid-air, from his head the sky arose, from his feet the earth, from his ear the directions; so they formed the worlds. O Agni, bring me Lakshmi: moist, of the lotus pond, nourishing, tawny, garlanded with lotuses, moon-like and golden. Whatever sins were committed, even in past births, are destroyed at every step of the circumambulation. I have no other refuge, you alone are my refuge; so, out of compassion, protect me, joy of the Yadus. Om, salutations to Bala Krishna; I offer circumambulation.

22.नमस्कारःनमस्कार · Prostration

साष्टाङ्ग, अर्थात् आठों अङ्गों से भूमि छूकर, प्रणाम करें।

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च।

जगदीशाय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः॥

कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने।

प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः॥

नमस्तुभ्यं जगन्नाथदेवकीतनय प्रभो।

वसुदेवात्मजानन्द यशोदानन्दवर्धन॥

गोविन्द गोकुलाधार गोपीकान्त नमोस्तुते।

सप्तास्यासन् परिधयः त्रिस्सप्त समिधः कृताः।

देवा यद्यज्ञं तन्वानाः अबध्नन्पुरुषं पशुम्॥

तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्।

यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरुषानहम्॥

नमः सर्वहितार्थाय जगदाधारहेतवे।

साष्टाङ्गोयं प्रणामस्ते प्रयत्नेन मया कृतः।

उरसा शिरसा दृष्ट्या मनसा वचसा तथा।

पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग उच्यते॥

शात्येनापि नमस्कारान् कुर्वतः शार्ङ्गपाणये।

शतजन्मार्चितं पापं तत्क्षणादेव नश्यति॥

ॐ श्रीबालकृष्णाय नमः। नमस्कारान् समर्पयामि॥

अर्थ: ब्राह्मणों के हितैषी देव, गौ और ब्राह्मणों का हित करने वाले, जगदीश कृष्ण गोविन्द को बार-बार नमस्कार। कृष्ण, वासुदेव, हरि, परमात्मा, शरणागतों के क्लेश मिटाने वाले गोविन्द को बार-बार नमस्कार। हे जगन्नाथ, देवकी-पुत्र, वसुदेव के आनन्द, यशोदा का आनन्द बढ़ाने वाले प्रभु, आपको नमस्कार; हे गोविन्द, गोकुल के आधार, गोपियों के प्रिय, आपको नमस्कार। यज्ञ की सात परिधियाँ और इक्कीस समिधाएँ बनीं, जब यज्ञ फैलाते हुए देवताओं ने पुरुष को पशु के रूप में बाँधा। हे अग्निदेव, कभी न जाने वाली उस लक्ष्मी को मेरे पास लाइये, जिससे मुझे बहुत सोना, गायें, सेवक, घोड़े और लोग मिलें। सबके हित के लिये, जगत् के आधार को नमस्कार; यह साष्टाङ्ग प्रणाम मैंने यत्न से किया है। छाती, सिर, दृष्टि, मन, वाणी, पैर, हाथ और घुटनों से किया प्रणाम अष्टाङ्ग कहलाता है। शार्ङ्ग धनुषधारी को आधे मन से भी प्रणाम करने वाले के सौ जन्मों के पाप उसी क्षण नष्ट हो जाते हैं। श्री बालकृष्ण को नमस्कार; नमस्कार अर्पित करता हूँ।

Meaning: Salutations again and again to the god devoted to the Brahmins, who works for the good of cows and Brahmins, to Krishna, Govinda, lord of the world. Salutations again and again to Krishna, Vasudeva, Hari, the supreme self, Govinda, who ends the troubles of those who bow to him. Salutations to you, lord of the world, son of Devaki, joy of Vasudeva, delight of Yashoda; Govinda, support of Gokula, beloved of the gopis, salutations to you. The sacrifice had seven enclosing sticks and thrice seven fuel sticks, when the gods, spreading the sacrifice, bound the Purusha as the victim. O Agni, bring me that Lakshmi who never leaves, in whom I may find much gold, cows, servants, horses and people. Salutations to him who works for the good of all and is the support of the world; I have carefully made this full prostration. A prostration with chest, head, eyes, mind, speech, feet, hands and knees is called the eight-limbed bow. Even for one who bows to the bearer of the Sharnga bow half-heartedly, the sin of a hundred lives is destroyed that very moment. Om, salutations to Bala Krishna; I offer prostrations.

23.क्षमार्पणम्क्षमा-प्रार्थना · Asking forgiveness

पूजा में हुई ज्ञात-अज्ञात भूलों के लिये क्षमा माँगें और पूजा देवता को अर्पित करें।

अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया।

दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व पुरुषोत्तम॥

यान्तु देव गणाः सर्वे पूजाम् आदाय पार्थिवीम्।

इष्टकाम्यार्थसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च॥

॥ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥

अर्थ: मुझसे दिन-रात हजारों अपराध होते हैं; मुझे अपना दास मानकर क्षमा करें, हे पुरुषोत्तम। सब देवगण यह पार्थिव पूजा लेकर, मेरी इच्छाएँ पूरी करने के लिये और फिर आने के लिये, प्रस्थान करें। यह श्री कृष्ण को समर्पित है।

Meaning: I commit thousands of faults day and night; think of me as your servant and forgive me, supreme being. May all the gods depart, taking this earthly worship, to fulfil my wishes and to come again. Om, this is offered to Shri Krishna.

पूजा के बाद आरती करें और चालीसा का पाठ करें।