Lord Vishnu (भगवान विष्णु)
The Supreme Preserver of Creation & Master of the 24 Avatars
षोडशोपचार और पञ्चोपचार क्या हैं?
देवता की सोलह सेवाओं (उपचारों) से की गयी पूजा षोडशोपचार कहलाती है। आमतौर पर गिनाये जाने वाले सोलह उपचार:
- आवाहन (Invocation)
- आसन (Seat)
- पाद्य (Water for the feet)
- अर्घ्य (Water for the head)
- आचमन (Water to sip)
- स्नान (Bath)
- वस्त्र (Clothes)
- यज्ञोपवीत (Sacred thread)
- गन्ध / चन्दन (Sandal paste)
- पुष्प (Flowers)
- धूप (Incense)
- दीप (Lamp)
- नैवेद्य (Food offering)
- ताम्बूल (Betel)
- प्रदक्षिणा (Circumambulation)
- पुष्पाञ्जलि (Offering of flowers with prayer)
पद्धतियों में नाम और क्रम थोड़े भिन्न होते हैं; ध्यान, स्वागत, आभूषण, आरती जैसे उपचार कई विधियों में जोड़े जाते हैं। समय कम हो तो पञ्चोपचार पूजा की जा सकती है: गन्ध / चन्दन, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य।
पूजा से पहले
स्नान कर स्वच्छ वस्त्र पहनें, प्रतिमा के सामने आसन पर बैठें, दीपक जलाएँ और सामग्री पास रख लें। फिर आचमन और पवित्रीकरण करें:
दाहिनी हथेली में थोड़ा जल लेकर प्रत्येक मन्त्र के साथ एक-एक बार, कुल तीन बार, जल पिएँ। फिर चौथे मन्त्र से हाथ धो लें।
ॐ केशवाय नमः स्वाहा।
ॐ नारायणाय नमः स्वाहा।
ॐ माधवाय नमः स्वाहा।
ॐ गोविन्दाय नमः। (हाथ धोएँ)
अर्थ: भगवान विष्णु के केशव, नारायण और माधव नामों से तीन आचमन कर शरीर-मन की शुद्धि, और गोविन्द नाम से हस्त-प्रक्षालन।
बायें हाथ में जल लेकर दाहिने हाथ की अँगुलियों से अपने ऊपर और पूजा-सामग्री पर छिड़कें।
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥
ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु।
अर्थ: अपवित्र हो या पवित्र, किसी भी अवस्था में हो, जो कमलनयन भगवान विष्णु का स्मरण करता है वह भीतर-बाहर से शुद्ध हो जाता है। भगवान पुण्डरीकाक्ष पवित्र करें।
सङ्कल्प: दाहिने हाथ में जल, अक्षत और पुष्प लेकर तिथि, स्थान, अपना नाम-गोत्र और पूजा का उद्देश्य बोलें, फिर जल भूमि पर छोड़ दें।
भगवान विष्णु पूजा विधि (20 चरण)
प्रतिमा के सामने बैठकर देवता के रूप का मन में चिन्तन करें और ध्यान-मन्त्र पढ़ें।
ध्यायेत् सत्यं गुणातीतं गुणत्रयसमन्वितम्।
लोकनाथं त्रिलोकेशं कौस्तुभाभरणं हरिम्॥
नीलवर्णं पीतवस्त्रं श्रीवत्सपदभूषितम्।
गोविन्दं गोकुलानन्दं ब्रह्माद्यैरपि पूजितम्॥
अर्थ: सत्य-स्वरूप, तीनों गुणों से परे और तीनों गुणों से युक्त, जगत् के स्वामी, तीनों लोकों के ईश्वर, कौस्तुभ मणि से सुशोभित हरि का ध्यान करें; जो नीले वर्ण के, पीले वस्त्र वाले, श्रीवत्स चिह्न से अलंकृत, गोकुल को आनन्द देने वाले गोविन्द हैं और ब्रह्मा आदि देवताओं से भी पूजित हैं।
Meaning: Meditate on Hari, the truth, beyond the three gunas yet holding all three, lord of the world and of the three worlds, adorned with the Kaustubha gem; blue in colour, in yellow garments, marked with the Shrivatsa; Govinda, the joy of Gokula, worshipped even by Brahma and the other gods.
आवाहन मुद्रा (दोनों हथेलियाँ जोड़कर, अँगूठे भीतर की ओर) से देवता को प्रतिमा में पधारने का निमन्त्रण दें। घर में नित्य पूजित प्रतिमा के लिये आवाहन नहीं किया जाता।
दामोदर समागच्छ लक्ष्म्या सह जगत्पते।
इमां मया कृतां पूजां गृहाण सुरसत्तम॥
ॐ श्रीलक्ष्मी-सहित-श्रीसत्यनारायणम् आवाहयामि।
अर्थ: हे दामोदर, जगत्पति! लक्ष्मी सहित पधारिये; हे सुरश्रेष्ठ, मेरी की हुई यह पूजा स्वीकार करें। लक्ष्मी सहित श्री सत्यनारायण का मैं आवाहन करता हूँ।
Meaning: O Damodara, lord of the world, come together with Lakshmi; O best of gods, accept this worship I perform. Om, I invoke Lord Satyanarayana together with Lakshmi.
अञ्जलि में पाँच पुष्प लेकर प्रतिमा के सामने छोड़ें; यह देवता के बैठने का आसन है।
नानारत्नसमाकीर्णं कार्तस्वरविभूषितम्।
आसनं देवदेवेश! प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः आसनं समर्पयामि।
अर्थ: हे देवों के देव! अनेक रत्नों से भरा, सोने से सजा यह आसन प्रसन्न होकर स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; आसन अर्पित करता हूँ।
Meaning: O lord of gods, accept with pleasure this seat strewn with many jewels and adorned with gold. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer a seat.
चरण धोने के लिये प्रतिमा के चरणों में जल अर्पित करें।
नारायणः नमस्तेऽस्तु नरकार्णवतारक।
पाद्यं गृहाण देवेश! मम सौख्यं विवर्धय॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः पादयोः पाद्यं समर्पयामि।
अर्थ: हे नरक-रूपी सागर से पार कराने वाले नारायण, आपको नमस्कार। हे देवेश! यह पाद्य स्वीकार करें और मेरा सुख बढ़ाएँ। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; चरणों में पाद्य अर्पित करता हूँ।
Meaning: Salutations to you, Narayana, who carries us across the ocean of hell. O lord of gods, accept this water for your feet and increase my happiness. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer padya at your feet.
चन्दन, पुष्प और अक्षत मिला जल शिर के अभिषेक के लिये अर्पित करें।
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय हृषीकपतये नमः।
मया निवेदितो भक्त्या अर्घ्योऽयं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः अर्घ्यं समर्पयामि।
अर्थ: व्यक्त और अव्यक्त दोनों रूपों वाले, इन्द्रियों के स्वामी (हृषीकेश) को नमस्कार; भक्ति से मेरा अर्पित यह अर्घ्य स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; अर्घ्य अर्पित करता हूँ।
Meaning: Salutations to the lord of the senses, whose form is both manifest and unmanifest; accept this arghya offered by me with devotion. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer arghya.
पीने और मुख-शुद्धि के लिये जल अर्पित करें। नैवेद्य के बाद भी आचमन, हाथ-मुख धोने का जल दिया जाता है।
मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापहरं शुभम्।
तदिदं कल्पितं देव सम्यगाचम्यतां विभो॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः आचमनीयं समर्पयामि।
अर्थ: मन्दाकिनी का सब पाप हरने वाला शुभ जल आपके लिये तैयार है; हे विभु, भली-भाँति आचमन करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; आचमनीय अर्पित करता हूँ।
Meaning: The auspicious water of the Mandakini that removes all sin is prepared for you, O Lord; sip it fully, all-pervading one. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer achamana.
जल, या क्रम से दूध, दही, घी, शहद और शक्कर (पञ्चामृत) से स्नान कराएँ; अन्त में शुद्ध जल से।
स्नानं पञ्चामृतैर्देव गृहाण सुरसत्तम।
अनाथनाथसर्वज्ञ गीर्वाणप्रणतप्रिय॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि।
अर्थ: हे अनाथों के नाथ, सर्वज्ञ, प्रणाम करने वाले देवताओं के प्रिय सुरश्रेष्ठ देव! पञ्चामृत से स्नान स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; पञ्चामृत-स्नान अर्पित करता हूँ।
Meaning: O Lord, best of gods, accept a bath of panchamrit, you who are lord of the helpless, all-knowing, and fond of the gods who bow to you. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer the panchamrit bath.
नानातीर्थसमानीतं सर्वपापहरं शुभम्।
तदिदं कल्पितं देव स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।
अर्थ: अनेक तीर्थों से लाया गया, सब पाप हरने वाला यह शुभ जल आपके लिये तैयार है; हे देव, स्नान के लिये स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; शुद्ध जल से स्नान अर्पित करता हूँ।
Meaning: This auspicious water brought from many holy places, which removes all sin, is prepared for you, Lord; accept it for your bath. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer the bath of pure water.
नये वस्त्र, या उनके प्रतीक रूप में मौली (कलावा), अर्पित करें।
शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जायाः रक्षणं परम्।
देहालङ्करणं वस्त्रं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः वस्त्रयुग्मं समर्पयामि।
अर्थ: सर्दी, हवा और गर्मी से बचाने वाला, लज्जा की रक्षा करने वाला और देह को सजाने वाला यह वस्त्र प्रसन्न होकर स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; दो वस्त्र अर्पित करता हूँ।
Meaning: Accept with pleasure this cloth, which protects from cold, wind and heat, guards modesty and adorns the body. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer a pair of garments.
जनेऊ अर्पित करें। यह पुरुष देवताओं को दिया जाता है।
ब्रह्माविष्णुमहेशेन निर्मितं सूत्रमुत्तमम्।
गृहाण भगवन् विष्णो सर्वेष्टफलदो भव॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
अर्थ: हे भगवान विष्णु! ब्रह्मा, विष्णु और महेश का बनाया यह उत्तम सूत्र स्वीकार करें और सब इच्छित फल दें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; यज्ञोपवीत अर्पित करता हूँ।
Meaning: O Lord Vishnu, accept this excellent thread made by Brahma, Vishnu and Mahesha, and grant every desired fruit. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer the sacred thread.
चन्दन, या इत्र जैसे सुगन्धित द्रव्य, अर्पित करें।
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ चन्दनं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः चन्दनं समर्पयामि।
अर्थ: हे सुरश्रेष्ठ! यह दिव्य, सुगन्धित और मनोहर चन्दन लेपन के लिये स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; चन्दन अर्पित करता हूँ।
Meaning: O best of gods, accept this divine, fragrant and lovely sandal paste to anoint yourself. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer sandal paste.
ऋतु के पुष्प, माला और देवता के प्रिय पत्र (जैसे बिल्वपत्र, दूर्वा) अर्पित करें।
माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो।
मया हृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः पुष्पाणि समर्पयामि।
अर्थ: हे प्रभु! मेरी लायी सुगन्धित मालाएँ, मालती आदि पुष्प पूजा के लिये स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; पुष्प अर्पित करता हूँ।
Meaning: O Lord, accept for worship these fragrant garlands, malati and other flowers that I have brought. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer flowers.
धूप या अगरबत्ती जलाकर देवता को सुगन्ध अर्पित करें।
वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः धूपम् आघ्रापयामि।
अर्थ: वनस्पतियों के रस से बनी, उत्तम सुगन्ध से भरी, सब देवताओं के सूँघने योग्य यह धूप स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; धूप अर्पित करता हूँ।
Meaning: Accept this incense, born of the sap of trees, rich in the finest fragrance, fit to be smelt by all the gods. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer the fragrance of incense.
घी का दीपक जलाकर देवता को दिखाएँ।
साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना दीपितं मया।
दीपं गृहाण देवेश मम सौख्यप्रदो भव॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः दीपं दर्शयामि।
अर्थ: हे देवेश! घी और बत्ती वाला, मेरा जलाया यह दीप स्वीकार करें और मुझे सुख दें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; दीप दिखाता हूँ।
Meaning: O lord of gods, accept this lamp of ghee with its wick, lit by me, and be the giver of my happiness. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I show the lamp.
हाथ धोकर फल, मिठाई और पकवान का भोग लगाएँ। भोग पर जल छिड़ककर प्राण आदि पाँच आहुतियों के मन्त्र बोले जाते हैं।
घृतपक्वं हविष्यान्नं पायसं च सशर्करम्।
नानाविधं च नैवेद्यं गृह्णीष्व सुरसत्तम॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः नैवेद्यं निवेदयामि।
अर्थ: हे सुरश्रेष्ठ! घी में पका सात्त्विक अन्न, शक्कर सहित खीर और अनेक प्रकार का यह नैवेद्य स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; नैवेद्य अर्पित करता हूँ।
Meaning: O best of gods, accept this naivedya of many kinds: pure food cooked in ghee and sweet rice pudding with sugar. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer naivedya.
पान का पत्ता, सुपारी, इलायची और लौंग अर्पित करें।
लवङ्गकर्पूरसंयुक्तं ताम्बूलं सुरपूजितम्।
एलादिचूर्णसंयुक्तं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम्॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः ताम्बूलं समर्पयामि।
अर्थ: लौंग, कपूर और इलायची-चूर्ण से युक्त, देवताओं से पूजित यह ताम्बूल प्रसन्न होकर स्वीकार करें। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; ताम्बूल अर्पित करता हूँ।
Meaning: Accept with pleasure this tambula, honoured by the gods, with clove, camphor and powdered cardamom. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer tambula.
ऋतु-फल या नारियल अर्पित करें।
इदं फलं मया देव! स्थापितं पुरतस्तव।
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः फलं समर्पयामि।
अर्थ: हे देव! यह फल मैंने आपके सामने रखा है; इससे मुझे जन्म-जन्मान्तर में सफलता मिले। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; फल अर्पित करता हूँ।
Meaning: O Lord, I have placed this fruit before you; through it may I gain fulfilment in birth after birth. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer fruit.
थाली में कपूर या घी का दीपक जलाकर आरती करें।
चतुर्वर्तिसमायुक्तं गोघृतेन च पूरितम्।
आरार्तिक्यमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः मङ्गल-आरार्तिक्यं समर्पयामि।
अर्थ: चार बत्तियों वाली, गाय के घी से भरी आरती मैं करता हूँ; मेरी ओर देखिये और वर दीजिये। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; मङ्गल-आरती अर्पित करता हूँ।
Meaning: I wave this aarti with four wicks, filled with cow's ghee; look upon me and grant me boons. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer the auspicious aarti.
बायें से दायें (दक्षिणावर्त) परिक्रमा करें; स्थान न हो तो अपने स्थान पर ही घूम लें। शिवलिङ्ग की आधी परिक्रमा की जाती है।
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च।
तानि तानि विनश्यन्तु प्रदक्षिणे पदे पदे॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि।
अर्थ: जो भी पाप हुए हों, पिछले जन्मों के भी, वे प्रदक्षिणा के हर पग पर नष्ट हों। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; प्रदक्षिणा अर्पित करता हूँ।
Meaning: Whatever sins were committed, even in past births, may they be destroyed at every step of the circumambulation. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer circumambulation.
अञ्जलि में पुष्प लेकर वन्दना-मन्त्र के साथ अर्पित करें।
यन्मया भक्तियुक्तेन पत्रं पुष्पं फलं जलम्।
निवेदितं च नैवेद्यं तद्गृहाणानुकम्पया॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे॥
अनया पूजया श्रीविष्णुः प्रसीदतु॥
ॐ श्रीसत्यनारायणाय नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि।
अर्थ: भक्ति से मैंने जो पत्र, पुष्प, फल, जल और नैवेद्य अर्पित किया, उसे कृपा करके स्वीकार करें। हे जनार्दन, मन्त्र, क्रिया और भक्ति से रहित जो भी पूजा मैंने की, वह पूर्ण हो। इस पूजा से श्री विष्णु प्रसन्न हों। श्री सत्यनारायण को नमस्कार; पुष्पाञ्जलि अर्पित करता हूँ।
Meaning: Whatever leaf, flower, fruit, water and food I have offered with devotion, accept it out of kindness. O Janardana, whatever I worshipped without the right mantras, rites or devotion, may it be complete. May Lord Vishnu be pleased by this worship. Om, salutations to Lord Satyanarayana; I offer a handful of flowers.
